Henüz ortada ne cihanı titreten bir devlet vardı ne de kubbeleri göğe yükselen şehirler… Söğüt’te küçük bir Oba, büyük bir istikbalin eşiğinde bekliyordu. O gün, tarihin akışını değiştirecek ordular kurulmadı; hazineler açılmadı. Bir gönülden diğerine birkaç cümle emanet edildi. İşte o birkaç cümle, koca bir medeniyetin temel harcı oldu.

Şeyh Edebali’nin Osman Gazi’ye rehberlik eden nasihatleri, bir hükümdarın nasıl fetih yapacağını değil; bir hükümdarın sahip olması gereken ahlakı hatırlatırken, aslında kurulacak medeniyetin de mayasını yoğuruyordu. O emanet cümleleradaletle hükmetmesini, öfkesini yenmesini, sabrı kuşanmasını ve insanı merkeze alan bir anlayışla hareket etmesiniöğütlüyordu. Ki bu öğütler yalnızca ferdi faziletler değil; bir milleti ayakta tutacak medeniyet tasavvurunun temel taşlarıydı.

Taşa şekil vermek ustalık ister; fakat insana istikamet vermek hikmet ister. Medeniyetin ilk harcı ne taş ne topraktır; onun ilk harcı “güzel ahlak” olduğu için büyük medeniyetler, önce insanın kalbini mamur eder; ardından şehirlerini imar ederler.

Türk-İslam medeniyeti, gücünü önce bu ahlak ikliminden alır. Bunun içindir ki aynı çağın irfan öncüleri farklı şeyler söylemiş görünseler de aynı hakikati dile getirmişlerdir. Ahî Evran’ın çarşıda ve esnaflıkta dürüstlüğü esas alması, Ahilik kültürünün zamanla esnafla toplum arasında görünmez bir bağ kurmasını sağladı; yalnızca çırak yetiştirmeyi değil ahlaklı, erdemli insanlar yetiştirmeyi de şiar edindi. Yine Yunus Emre’nin gönül yapmayı ibadetin özü görmesi; Hacı Bektaş-ı Veli’nin insanı incitmemeyi esas alması ve nice irfan erinin aynı hakikati farklı alanlarda dile getirmesi boşuna değildi. Hepsi aynı kaynaktan besleniyor, aynı medeniyetin ruhunu inşa ediyordu. Bu sebeplerle medeniyeti inşa edenler yalnızca ülkenin kurucuları değildir. 

Bir çocuğa doğruluğu öğreten anne, emanete riayet eden tüccar, hakkı gözeten hakim, öğrencisine şahsiyetiyle örnek olan muallim de aynı büyük medeniyetin görünmeyen mimarlarıdır. Çünkü medeniyet, önce insanın karakterinde yükselir; ardından şehirlere, kurumlara ve eserlere yansır.

Bugün geriye dönüp baktığımızda hayran olduğumuz şey yalnızca muhteşem yapılar, mimari deha veya siyasi kudret değildir. Asıl hayranlık uyandıran, bütün bu eserleri mümkün kılan ahlak iklimidir. Bir camiyi inşa etmek ustalık ister; fakat o caminin gölgesinde güven içinde yaşayacak insanı yetiştirmek hikmet ister. Medeniyet, bu hikmetin eseridir.

Türk-İslam medeniyetinin en büyük kuvveti, insanı merkeze alan anlayışıydı. Devlet, adaletle; ticaret, güvenle; ilim, hikmetle; idare ise emanet şuuru ile anlam kazanıyordu. Bu değerler canlı olduğu müddetçe medeniyet yalnızca büyümedi, aynı zamanda güven verdi. İnsanlar mahkemeye korkuyla değil, adalet ümidiyle gidiyor; alışverişte yazılı sözleşmeden önce karşısındakinin vicdanına güveniyordu.

Ne var ki zamanla tarih bize başka bir hakikati daha fısıldadı.Hiçbir medeniyet, sahip olduğu kuvveti ebediyen muhafaza edemez. Zaman gelir, kuruluş yıllarında temel alınan, kendisini ayakta tutan esaslardan yavaş yavaş uzaklaşır. Önce ölçüler değişir, sonra manalar silinir. İnsan aynı kelimeleri söylemeye devam eder; fakat o kelimelerin ruhu hayatın içinden çekilmiştir. Çözülme de burada başlar.

Bugün de aynı hakikatle karşı karşıyayız. Daha yüksek binalar inşa ediyor, daha hızlı iletişim kuruyor, daha fazla bilgiye ulaşıyoruz; fakat bütün bu gelişmelere rağmen güven duygusunu, nezaketi, emanet şuurunu ve birbirimize karşı sorumluluk hissimizi aynı ölçüde büyütemiyoruz.

Medeniyetlerin çöküşü çoğu zaman yanlış yerde aranır. Kimileri bunu kaybedilen büyük savaşlarda, kimileri bozulan ekonomide, kimileri de değişen çağın şartlarında........

© Maarifin Sesi