İçinde bulunduğumuz 2026 yılının Mart ve Nisan ayları, küresel ekonomi ve uluslararası ilişkiler literatürüne; enerji ve gıda tedarik zincirlerinin eşzamanlı koptuğu devasa bir “arz şoku” dönemi olarak kalıcı biçimde kazınmıştır. Hürmüz Boğazı’nın askerî ve siyasi saiklerle kapatılma tehdidiyle karşı karşıya kalması, küresel piyasalarda Brent petrol fiyatlarını hızla 100 dolar sınırına taşırken; Türkiye Cumhuriyeti, bu kaotik ve belirsiz ortamda sahip olduğu “güvenilir enerji koridoru” ve “istikrarlı üretim merkezi” kimliğiyle diğer bölge ülkelerinden belirgin bir biçimde ayrışmayı başarmıştır. Bu ayrışma salt bir siyasi retorik değil, verilerle sabit bir makroekonomik başarıdır. Nitekim KOSAM ve SETA gibi saygın düşünce kuruluşlarının yayımladığı güncel raporların da teyit ettiği üzere; Türkiye’nin son yıllarda kararlılıkla sürdürdüğü enerji yoğunluğunu azaltan politikalar ve yenilenebilir enerjinin toplam üretimdeki payını yüzde 50’ler seviyesine taşıyan devasa yatırımlar, 2026 krizinde ülke ekonomisi için adeta çelikten bir “makroekonomik zırh” işlevi görmüştür. Ancak 2026 ilkbaharında patlak veren bu kriz, meselenin sadece petrolden veya doğalgazdan ibaret olmadığını; küresel gübre ve gıda tedarik zincirlerindeki kırılganlığın ne denli ölümcül olabileceğini de tüm dünyaya acı bir tecrübeyle göstermiştir. Küresel gübre ticaretinin tam yüzde 30’unun Hürmüz rotasına doğrudan bağlı olması, enerji fiyatlarındaki artışla birleşerek 2026 baharında gıda fiyatlarında tam anlamıyla bir “jeopolitik enflasyon” dalgası yaratmıştır. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) verilerinin işaret ettiği küresel ölçekteki yüzde 3’lük buğday üretimi düşüşü ve katlanarak artan lojistik maliyetler, uluslararası sistemde gıda güvenliğinin artık doğrudan bir “beka” meselesi olduğunu kanıtlamıştır. Türkiye bu kritik eşikte, kendi tarımsal üretim potansiyelini ve gıda arz güvenliğini, tıpkı savunma sanayii gibi eşdeğer bir “stratejik ve millî güvenlik alanı” olarak konumlandırmalıdır. “Kendine yeten Türkiye” ideali, artık romantik bir tarım söylemi değil, ulusal güvenliğin ve bağımsızlığın ta kendisidir.

Makroekonomik dayanıklılık ve “güvenli liman” olgusu

Küresel finansal aktarım mekanizmaları, Orta Doğu’daki bu sıcak çatışmanın ve arz şokunun maliyetini, gelişmekte olan ülkeler üzerinden Türkiye’nin cari açığına yansıtma eğilimi göstermiştir. Ne var ki, Türk diplomasisinin ve ekonomi yönetiminin rasyonel adımları bu baskıyı büyük ölçüde kırmıştır. Özellikle ABD’de yıllardır devam eden Halkbank davasının olumlu seyri ve Türkiye’nin CDS (Kredi Temerrüt Takası) primlerindeki istikrarlı gerileme, uluslararası sermayenin Ankara’yı bu bölgesel yangın içinde rasyonel bir “güvenli liman” olarak gördüğünü kanıtlamaktadır. ABD Başkanı Trump’ın müttefiklerinden talep ettiği “yük paylaşımı” odaklı yeni dünya düzeninde Türkiye, Batı dünyası için sadece sınırları koruyan bir güvenlik ortağı değildir; aynı zamanda Batı’nın enerji, lojistik ve gıda açığını kapatabilecek eşsiz bir “lojistik üs” rolüne de bürünmektedir. Bu zorlu süreçte Türk Lirası’nın istikrarı, sadece Merkez Bankası’nın uyguladığı para politikası enstrümanlarıyla değil; aynı zamanda Türkiye’nin bölgedeki diplomatik arabuluculuk başarısı ve “Karadeniz-Akdeniz” hattındaki o muazzam bağlantısallık gücü ile korunacak ve güçlenecektir.

İran’da Halefiyet Sancısı ve

“Stratejik Hayallerin” çöküşü

Krizin diplomatik cephesine bakıldığında, 4 Nisan 2026 tarihi, Orta Doğu jeopolitiğinde sarsıcı bir devrin kapanışına ve köklü bir paradigma değişimine işaret ediyor olabilir. İsrail-ABD saldırılarının yıkıcı gölgesinde İran devlet aklında yaşanan şiddetli “halefiyet tartışmaları” ve Dini Lider’in oğlu Mücteba Hamaney’in sistem içindeki önlenemez yükselişi, Tahran’ın yıllardır sürdürdüğü “direniş ekseni” doktrininde radikal bir revizyonu zorunlu kılmaktadır. Bölgeyi sarsan on iki günlük sıcak savaşın ortaya koyduğu en çıplak gerçek; İran’ın övündüğü konvansiyonel hava savunma kapasitesinin ve uluslararası müttefiklerinin (Rusya-Çin bloku) zor zamanda vereceği desteğin, aslında koca bir “stratejik hayalden” ibaret olduğudur. Küresel güçler, İran’ı kaderiyle baş başa bırakmıştır. Ancak İran’ın içine düştüğü bu tablo, Türkiye için bölgede doldurulması gereken bir “tehdit boşluğu” veya fırsatçılık alanı değil, tam aksine bölgesel barışı inşa edecek ağır bir “sorumluluk alanı” yaratmaktadır. Tahran yönetiminin yıllardır Hizbullah, Husiler ve Hamas gibi “vekil güçleri” (proxyforces) üzerinden yürüttüğü asimetrik ve yayılmacı bölgesel politika, 2026’daki doğrudan İsrail-ABD askerî müdahalesiyle onarılması güç, ağır bir darbe almıştır. Tam bu noktada, Tahran’daki pragmatist kanadın (devlet aklının), mevcut sıkışmışlıktan Batı ile Ankara’nın arabuluculuğunda “onurlu bir çıkış” ve rasyonel bir normalleşme arayışında olması, Türk diplomasisinin elindeki en büyük bölgesel kozdur. Çünkü Türkiye, sınırında parçalanmış veya devlet otoritesi çökmüş bir İran’ı değil; uluslararası sistem içinde ehlileşmiş, rasyonel politikalara dönmüş ve kendi meşru sınırlarına çekilmiş istikrarlı bir komşuyu arzulamaktadır. Bu jeopolitik gerçekliğe rağmen, Washington’da faaliyet gösteren FDD (Foundation forDefense of Democracies) gibi Türkiye karşıtı lobilerin yürüttüğü kasıtlı “Ankara-Tahran iş birliği/ekseni” suçlamalarına karşı Türk diplomasisi son derece uyanık ve proaktif olmalıdır. Batı kamuoyuna şu gerçek çok iyi anlatılmalıdır: Türkiye’nin İran ile olan ilişkisi asla ve asla bir “ideolojik ortaklık” veya Batı karşıtı bir blokaj değildir; bu ilişki, bin yıllık kadim bir “devlet komşuluğu” ve coğrafyanın dayattığı bir “jeopolitik zorunluluk”tur. 2026 baharında tecrübe edilen bu acı kriz, uluslararası sisteme bir kez daha göstermiştir ki; bölgede ne İsrail’in uluslararası hukuku hiçe sayan sınırsız saldırganlığı ne de İran’ın nükleer ihtirasları ve vekâlet savaşları kalıcı bir istikrar getirecektir. Bu kördüğümün yegâne çözümü, Türkiye’nin başını çektiği; Suriye’nin kuzeyinden başlayıp Irak kalkınma yolunu içine alan ve Körfez’e kadar uzanan o büyük “istikrar hattı” projesindedir. Halefiyet tartışmalarının odağındaki Mücteba Hamaney sonrası şekillenecek olan yeni İran devlet aklı, tarihi bir yol ayrımındadır: Ya Türkiye’nin inşa etmeye çalıştığı bu istikrar hattına entegre olarak uluslararası sistemde meşru bir şekilde kalacak ya da yıkıcı bir bölgesel izolasyonun içinde siyaseten eriyip gidecektir. Ankara’nın bu süreçteki tarihsel rolü; zorlu ve sancılı geçiş döneminde bölgeyi herkesi yutacak olan o “topyekûn savaştan” çekip alacak olan aklıselim, diplomatik rehberliğini sarsılmaz bir kararlılıkla sürdürmektir.

© Kıbrıs Gazetesi