İlginç ve önemli bir öykü “Katip Bartleby” (Çev. Yusuf Eradam, Dost Kitabevi, 2000). Çünkü dünya edebiyatının bence en sıra dışı/ aykırı, dolayısıyla tuhaf anti-kahramanlarından birini konu edinir.

İlk bakışta Bartleby, tüm öykü boyunca akla-mantığa uymayan bir tavrı inatla sürdüren bir meczuba benzer, hatta çoğu okur saçmaladığını düşünür. Ama Herman Melville, bu öyküsünde kanaatimce insanlığın zihnini meşgul eden önemli bir sorunu, ‘irade’yi tartışmaya açar.

Konuyla ilgisi olması bakımından önce Byung-Chul Han’ın “Yorgunluk Toplumu” (Çev. Samet Yalçın, İnka, 2025) adlı eserindeki “Görmenin Pedagojisi” ve “Bartleby Vakası” adlı iki yazıya atıfta bulunacağım. Söz konusu iki yazı, “Katip Batleby”yi yeniden okumam gerektiğini düşündürdü. Çünkü zihni metinle ilgili birtakım yeni önerilere açıyordu.

Şöyle: Chul Han, “Görmenin Pedagojisi”nde insanda iki ana tepkisel eğilimden söz eder. Bunlardan biri, pozitif potansiyel, diğeri ise negatif potansiyeldir. Kısaca pozitif potansiyel, her şeye evet diyen, itaatkâr eğilimdir. Negatif potansiyel ise “Nietzsche’nin ifadesiyle, Hayır diyebilme gücü” (s. 43). İkisi de elbette doğrudan irade konusuyla ilgili.

Kâtip Batleby’nin öykü boyunca her ne olursa olsun -maddi çıkarlarını, hatta yaşamak için gerekli olan ihtiyaçları dahi reddederek- “yapmamayı tercih ederim” sözünü tekrar etmesi ve kendi tercihi dışında hiçbir tercihi kabul etmemesi,........

© Karar