Is het gerechtvaardigd Israël als geheel genocidaal te noemen?

Hoe de massamoord op de Armeniërs uiteindelijk leidde tot de term genocide.

Door de ophef rond de Holocaustherdenking in Rotterdam van 31 juli is er weer veel sprake van genocide. Daarom is het goed nog eens op een rijtje te zetten waar die term vandaan komt en hoe de officiële definitie luidt.

De vader is Raphael Lemkin, een van Polens grootste juristen. Toen de nazi's en de sovjets zijn land in 1939 samen liquideerden, wist hij net op tijd naar Litouwen te ontsnappen. Vandaar vluchtte hij naar Zweden en verder naar de Verenigde Staten waar hij een docentschap kreeg aan Duke University. Lemkin was van joodse afkomst. Hij kroop dus door het oog van de naald. Van zijn familie hebben 59 leden de Holocaust niet overleefd.

Lemkin was geïnteresseerd geraakt in massamoorden door wat het Ottomaanse rijk de Armeniërs heeft aangedaan. Pas in 1944 zou Lemkin daarvoor de adequate term verzinnen: genocide. De hoofddader van deze volkerenmoord, Mehmed Talaat Pasha was als balling naar Duitsland gevlucht. Een Turkse rechtbank veroordeelde hem bij verstek ter dood. Lemkin vond het merkwaardig dat het Duitse openbaar ministerie hem niet vervolgde en dat de regering hem niet uitleverde ondanks dringende verzoeken daartoe vanuit Turkije. Duitsland beriep zich daarbij op zijn soevereiniteit. Die Talaat kreeg op 15 maart 1921 een nekschot van een Armeense activist Soghomon Tehlirian.

Tehlirian werd wegens moord voor de rechter gebracht. Tijdens het proces toonde de verdediging honderden foto's van de massamoord op de Armeniërs. De jury sprak hem daarop vrij omdat hij wel tijdelijk krankzinnig moest zijn geweest, toen hij oog in oog kwam te staan met de hoofdverantwoordelijke voor dit alles. Lemkin concludeerde: "Tehlerian begaat een moord door één man te doden, maar een dictator die meer dan een miljoen mensen vermoordt, wordt dan niet als zodanig beschouwd?"

Hierdoor geïnspireerd ging hij diep nadenken over een mogelijkheid om het soort misdaden als die van Talaat op de een of andere manier te definiëren en op te nemen in het internationaal recht. Toen hij in Zweden een eerste toevluchtsoord vond, ging hij bovendien de wetten en de maatregelen van bestuur analyseren die de nazi's nodig hadden om hun rassenbeleid door te voeren. Daar ging hij aan Duke University mee door. In zijn boek Axis Rule in occupied Europe........

© Joop