Internationaal recht is niet meer dan een papieren tijger

Historicus / Socioloog

Internationaal recht wordt vaak opgevoerd als het grote vangnet van de wereldorde. In werkelijkheid is het vooral een netwerk van mooie woorden op papier, een systeem dat alleen werkt zolang staten besluiten zich eraan te houden. In de echte wereld - vol met machtspolitiek, autocratieën, dictaturen en ideologisch/religieus gedreven regimes - doet het alsof het chaos ordent, terwijl de werkelijkheid er steeds genadeloos doorheen breekt. 

We leven in een schijnwereld van recht, orde, vrede en veiligheid. Het recht oogt geweldig en gezaghebbend, maar functioneert vaker als een illusie van controle. Hebben mensen nog wel door dat rede, redelijkheid en rationeel handelen niet op te leggen zijn via het recht?

Handhaving? Daar doen we niet aanHet fundamentele probleem is eenvoudig pijnlijk: internationaal recht kent geen centrale handhavingsmacht. Staten zijn tegelijkertijd wetgever, rechter en uitvoerder. Wanneer een staat regels negeert, is er meestal niets dat de machthebbers effectief kan stoppen. Naleving berust op vrijwilligheid, diplomatieke druk of een wankele en tijdelijke machtsbalans. Van welke grootmacht krijgt het recht de zegen?

Het systeem is uiterst structureel kwetsbaar. Altijd geweest en dat zal het zo blijven. Historische voorbeelden spreken boekdelen. Na de Eerste Wereldoorlog werd de Volkenbond opgericht om oorlog voorgoed te voorkomen. Op papier een revolutionair project: een organisatie die collectieve veiligheid moest garanderen. In de praktijk bleek het een instelling zonder tanden. Toen agressieve regimes afspraken schonden en territoriale expansie nastreefden, bleef de reactie beperkt tot diplomatieke protesten. Sancties waren zwak, militaire handhaving ontbrak, en grote mogendheden hadden uiteenlopende belangen. Resultaat was dat de Volkenbond faalde, en de wereld gleed af naar de Tweede Wereldoorlog.

Vandaag de dag is er weinig veranderd. Sancties tegen staten die fundamentele rechten schenden duren vaak jaren voordat ze enig gering effect hebben. Als ze dat al hebben op de machthebbers, aangezien meestal burgers en dieren en onder lijden. Het systeem is traag, bureaucratisch en afhankelijk van consensus tussen grote mogendheden die elkaar regelmatig blokkeren. Voor regimes die weinig waarde hechten aan internationale normen is dit een uitnodiging om door te gaan. Macht bepaalt wat naleving........

© Joop