İmam hatip okullarının kronolojik seyrini ana hatlarıyla görmek, bir yönüyle son 150 yılın din eğitimi tarihine de bakmak demektir. Çocuklara nasıl bir eğitim verileceği hususu ciddi şekilde tartışılmış, medreseden mektebe geçiş sürecinde uzun süreli sancılar yaşanmıştır. Aslında bu sancı hâlâ tamamen sonlanmış değildir. Türkiye’de devlet, zorunlu eğitimin uygulandığı dönemlerde bütün Müslüman çocuklara İslamiyet hakkında temel bilgileri vermeli; daha geniş bilgi edinmek isteyenlere de bu imkânı sağlamalıdır. Aynı durum Yahudi ve Hristiyan vatandaşlar için de geçerlidir. Onlar da kendi dinlerini öğrenme hakkına sahip olmalı ve bu konuda herhangi bir engelle karşılaşmamalıdır.

İmam hatip okulları ekseninde yaşanan gelişmeleri kronolojik olarak derledik.

İmam Hatip Modelinin Tarihî Temelleri

27 Şubat 1910 – Medâris-i İlmiye Nizamnâmesi: Medreseleri ıslah etme kapsamında bir düzenleme yapıldı. Eğitim süresi 12 yıl olarak belirlendi. Dinî ilimlerin yanında hesap, hendese, cebir, coğrafya, umumi tarih, İslam ve Osmanlı tarihleri, hikmet (fizik), kimya, hey’et (astronomi) ve kozmografya gibi dersler de programa alındı. 1912 – Medresetü’l-Vâizîn: Vaiz yetiştirmek amacıyla dört yıllık bir okul olarak açıldı. 1913 – Medresetü’l-Eimme ve’l-Hutebâ: İmam ve hatip yetiştirmek amacıyla kuruldu. 1914 – Islâh-ı Medâris Nizamnâmesi: Medreseler, hazırlık sınıfının ardından 4 4 4 biçiminde kademelendirildi. Dinî derslerle genel kültür dersleri birlikte okutuldu. Dârü’l-Hilâfeti’l-Âli Medreseleri: Nizamname ile yeni bir şekil verilen İstanbul medreselerinin genel adı olarak kullanıldı. Islah edilen medreselerin programları yenilendi. O yıl yapılan araştırmada İstanbul’da 187 medrese bulunduğu tespit edildi. Bunlardan 87’si fizikî şartlar ile talebe ve hoca yeterliliği bakımından uygun kabul edildi. Bu program, daha sonraki imam hatip okulu modeline önemli ölçüde ilham verdi. 1919 – Medresetü’l-İrşad: Medresetü’l-Vâizîn ile Medresetü’l-Eimme ve’l-Hutebâ birleştirildi. 26 Nisan 1920: Meclis’te eğitim ihtisas komisyonu kuruldu. 8 Mayıs 1921 – Medâris-i İlmiye Nizamnâmesi: Bakanlar Kurulu kararı ve Mustafa Kemal Paşa’nın da imzasıyla Medâris-i İlmiye Nizamnâmesi kabul edildi. Eğitim, haftada altı gün olmak üzere 6 6 toplam 12 yıl olarak planlandı. Öğretim programında dinî derslerin yanı sıra hesap (matematik), coğrafya, tarih, sağlık bilgisi, yazı ve imla gibi dersler de yer aldı. Bu okullarda dinî, sosyal ve fen derslerinin birlikte okutulması, daha sonraki imam hatip okulu modelinin tarihî örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. 22 Mart 1923: Mustafa Kemal Paşa, Konya’da bulunan Dârü’l-Hilâfe Medresesi’ni ziyaret etti. Öğrencileri ve dersleri beğendiği aktarılmaktadır. Ziyaret sırasında, “Memnuniyetle görüyorum ki eğitim öğretim cidden dini hakikat içerisindedir. İnşallah aramızdan Farabi’ler, İbni Sina’lar çıkacaktır.” dediği aktarılmıştır.

1924-1950: Kapanıştan Yeniden Açılışa

3 Mart 1924 – Tevhid-i Tedrîsat Kanunu: Tevhid-i Tedrîsat Kanunu kabul edildi ve bütün eğitim kurumları Maarif Vekâletine bağlandı. Kanunun ardından medreselerin durumu yeniden düzenlendi ve Türkiye genelindeki medreseler kapatıldı. Din eğitimi vermek üzere İstanbul Dârülfünunu’na bağlı bir ilahiyat fakültesi kuruldu. Maarif Vekâleti tarafından öğrenim süresi dört yıl olan imam hatip mektepleri açıldı. İlk aşamada 29 yerde imam hatip mektebi faaliyete geçti ve 2.258 öğrenci kayıt yaptırdı. 1926: İmam hatip mekteplerinin 27’si kapatıldı. Öğrenci sayısı 278’e düştü. 1927: Ortaokullarda din bilgisi dersleri zorunlu olmaktan çıkarıldı. Danıştay, din görevliliğini devlet memurluğu kapsamından çıkardı. İlahiyat fakültesi ve imam hatip mektebi mezunlarına resmî görev verilmedi. 1929: İlkokullarda ve öğretmen okullarında din bilgisi dersi zorunlu olmaktan çıkarıldı. 1931: Bütün imam hatip mektepleri kapatıldı. Bu tarihte yalnızca 10 öğrenci kalmıştı. Görünürdeki gerekçe öğrenci yokluğu olmakla birlikte, devlet desteğinin ve mezunlara istihdam imkânının bulunmaması da kapanış sürecinde etkili oldu. 1932-1950: Diyanet İşleri Başkanlığınca bu dönemde 1.750 hafız ve Kur’an kursu hocası yetiştirildi. 31 Temmuz 1933: İstanbul Dârülfünunu’na bağlı ilahiyat fakültesi kapatıldı. Bunun yerine İslam Tetkikleri Enstitüsü kuruldu. 1935: İlkokullarda din dersi kaldırıldı. 1941: İslam Tetkikleri Enstitüsü kapatıldı. 1943 – II. Millî Eğitim Şûrası: Din derslerinin yeniden müfredata dâhil edilmesi yönünde tavsiye kararı alındı. 1946: İlkokullarda din bilgisi derslerinin verilmesi yönünde teklifler gündeme geldi ancak kabul edilmedi. Ağustos 1946: İslam dininin akidelerini ve ibadetlerinin esaslarını öğrenmek isteyen öğrenciler için “Din Bilgisi Dershaneleri” açılmasına izin verildi. 1947: Bu dershanelerde okutulmak üzere Nurettin Artan ve Nurettin Savan imzasıyla hazırlanan Müslüman Çocuğun Din Kitabı 25 bin adet basıldı. Aralık 1947 – CHP 7. Kurultayı: Din eğitiminin verilmemesinin ortaya çıkardığı sonuçlar kurultayda yoğun biçimde gündeme geldi. Bazı milletvekilleri, namaz kıldıracak, dinî bilgiler verecek ve cenaze hizmetlerini yürütecek hocaların bulunamadığını dile getirdiler. Başbakan Hasan Saka’nın, “Efendiler! Mekteplerde din derslerini kabul etmezsek gelecek seçimde partimiz bir oy bile almayacaktır.” dediği aktarılmıştır. Cumhuriyet gazetesi yazarı Nadir Nadi de köylerin imamsız, camilerin müezzinsiz kaldığını belirterek imamlara duyulan ihtiyaca dikkat çekti. 1948: İlkokulların 4. ve 5. sınıflarında din bilgisi dersi zorunlu hâle getirildi. İmam hatip kurslarının açılması kararı alındı. 1949: İmam hatip kursları İstanbul ve Ankara’da açıldı. On ay süreli olarak planlanan kursların sayısı daha sonra 10’a çıktı. Ancak müfredat, bina, öğretmen, öğrenci ve istihdam gibi konulardaki belirsizlikler devam etti. 4 Haziran 1949: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi açıldı. İlkokulların 1. ve 2. sınıflarına seçmeli din dersi konuldu.

1950-1971: İmam Hatip Okullarının Yeniden Yükselişi

14 Mayıs 1950: Demokrat Parti iktidara geldi. Diyanet İşleri Başkanı Ahmet Hamdi Akseki, Memleketteki Dinî Müesseselerin Kapatılması, Batıl Akide ve Tarikatların Üremesine Yol Açmıştır adlı din eğitimi raporunu yayımladı.

11 Ekim 1951: İlim Yayma Cemiyeti kuruldu. Cemiyetin temel amaçlarından biri imam hatip öğrencilerine ve okullarına maddî ve manevî destek sağlamaktı. 17 Ekim 1951: Millî Eğitim Bakanlığı Müdürler Komisyonu kararıyla yedi ilde dört yıllık imam hatip okulları açıldı. 27 öğretmen atandı ve 876 öğrenci kayıt yaptırdı. 1951-1960: Demokrat Parti iktidarı döneminde toplam 19 imam hatip okulu açıldı. 1953: Öğretmen okullarının 1. ve 2. sınıflarına mecburî din dersi konuldu. 1954: İmam hatip okullarına üç yıllık lise bölümü eklendi. Böylece ortaokul mezunlarının devam edebilmesi sağlandı. 1955-1956 öğretim yılı: Yedi okulda lise bölümüne kayıtlı öğrenci sayısı 254’tü. Kız öğrenci bulunmuyordu. 1956: Ortaokulların 1. ve 2. sınıflarına seçmeli din dersi konuldu. 1958: İmam hatip kursları tamamen kapatıldı. 1959: İstanbul’da Yüksek İslam Enstitüsü açıldı. Böylece imam hatip okulu mezunlarının devam edebileceği bir yükseköğretim kurumu oluşturuldu. Aynı yıl 19 imam hatip okulu, 2.922 öğrenci ve 206 öğretmenle eğitimini sürdürüyordu. 1960: 27 Mayıs 1960 müdahalesinin........

© İnsaniyet