İmam Mâtürîdî: Mâtürîdiyye Mezhebinin Kurucusu, Müfessir, Fakih, Mütefekkir, Mutasavvıf, Mezhepler Tarihçisi ve Kelâm Âlimi

İmam Mâtürîdî ve İlmî Şahsiyeti

Ebû Mansûr Muhammed el-Mâtürîdî, kelâm, tefsir, fıkıh ve mezhepler tarihi alanlarındaki çalışmalarıyla tanınan önemli bir İslam âlimidir. Kitâbü’t-Tevhîd adlı eseri, Sünnî kelâmının klasik eserlerinden biri hâline gelmiştir. Kaynaklarda zikredilen eserlerinin isimleri, onun Mu‘tezile, Kerrâmiyye ve Râfızîler gibi çeşitli fırkaların düşüncelerine karşı ilmî mücadeleler verdiğini göstermektedir.

Sonraki dönemlerde takipçileri tarafından “şeyh”, “imam”, “şeyhülislâm”, “imâmü’l-hüdâ”, “alemü’l-hüdâ”, “reîsü meşâyihi Semerkand”, “imâmü’l-mütekellimîn”, “musahhihu akāidi’l-müslimîn” ve “imâmü Ehli’s-sünne” gibi unvanlarla anılmıştır.

Hakkında tasavvuf büyüklerini hatırlatan menkıbeler ve rüyalar da aktarılmıştır. Semerkant’ta Deşt Ribâtı’nda Hızır’la görüştüğü ve onun duasını aldığı, kerametlerinin bulunduğu, yaptığı duaların kabul edildiğine ilişkin hadiselerin yaşandığı nakledilmektedir. Bu anlatılar, onun sonraki dönemlerde nasıl bir saygı ve hürmetle anıldığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.

Mâtürîdî, Hanefî mezhebinin ilk dönem âlimleri arasında yer almaktadır. Nisbet edildiği Mâtürîd (Mâtürît), bugün Özbekistan sınırları içinde bulunan Semerkant’ın dış mahallelerinden biridir.

Beyâzîzâde Ahmed Efendi ve Zebîdî gibi geç dönem âlimlerinin onu Ensârî nisbesiyle anması ve Kitâbü’t-Tevhîd’in bilinen yazma nüshasının kenarına düşülen bir not, Mâtürîdî’nin soyunun Ebû Eyyûb el-Ensârî’ye uzandığı yönünde bazı görüşlere kaynaklık etmiştir. Ancak bu nispeti kesin bir tarihî bilgi olarak değerlendirmek doğru değildir.

Sözlükte “gidilen yol” anlamına gelen mezhep, dinî konularda âlimlerin benimsediği yorum ve görüşlerin oluşturduğu yolu ifade eder.

İslam tarihinde mezhepler, dinin temel kaynaklarının anlaşılması ve yorumlanması sürecinde ortaya çıkmıştır. Kur’an-ı Kerim ve Hz. Peygamber’in sünneti esas alınmakla birlikte, hakkında açık ve kesin bir hüküm bulunmayan meselelerde âlimler içtihat etmiş ve farklı sonuçlara ulaşabilmişlerdir. İşte mezhepler arasındaki farklılıkların önemli bir kısmı bu yorum ve içtihat ayrılıklarından doğmuştur.

İslam düşüncesinde mezhepler genel olarak itikadî ve amelî olmak üzere iki ana grupta ele alınır.

İnanç esaslarının anlaşılması ve yorumlanmasıyla ilgili mezhepler, geleneksel tasniflerde Ehl-i Sünnet ve Ehl-i Bidat başlıkları altında ele alınmıştır. Ehl-i Sünnet, inanç konularında Kur’an ve sünneti esas alan ana dinî gelenek olarak tanımlanır. Ehl-i Bidat ise bu gelenekten farklılaşan görüş ve yorumları ifade etmek üzere kullanılan bir terimdir.

Ehl-i Sünnet’in itikadî gelenekleri arasında Selefiyye, Mâtürîdiyye ve Eş‘ariyye zikredilir.

Selefiyye, inanç konularında sahâbe ve tâbiîn nesillerinin yaklaşımını esas alan anlayışı ifade eder. Bu yaklaşımda, ayet ve hadislerde bildirilen hususlar hakkında gereksiz ayrıntılara girilmemesi ve özellikle Allah’ın sıfatları konusunda nasların esas alınması önem taşır. İlk dönem Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî âlimlerinin yanı sıra Hanbelî geleneğinde de bu anlayışın etkileri görülür.

Mâtürîdiyye mezhebinin imamı, asıl adı Ebû Mansûr Muhammed olan İmam Mâtürîdî’dir. Semerkant yakınlarındaki Mâtürîd köyüyle tanınan bu büyük âlim, Ehl-i Sünnet inancını savunmuş ve farklı dinî-fikrî akımlarla ilmî mücadele yürütmüştür. Amelde Hanefî mezhebini benimseyen Müslümanların önemli bir bölümü, itikatta Mâtürîdîliği takip etmiştir.

Eş‘ariyye mezhebinin imamı Ebü’l-Hasan Ali el-Eş‘arî’dir. 260/873-874 yılında Basra’da doğduğu ve 324/935-936 yılında Bağdat’ta vefat ettiği kabul edilir. Bir dönem Mu‘tezile çevresinde bulunan Eş‘arî’nin daha sonra bu anlayıştan ayrılarak Ehl-i Sünnet çizgisini benimsediği aktarılır.

Mâtürîdiyye ve Eş‘ariyye, Sünnî kelâmının iki önemli ekolüdür. Temel inanç esaslarında birleşmekle birlikte bazı kelâmî meselelerin yorumlanmasında farklı görüşler ortaya koymuşlardır.

Sünnî Müslümanlar arasında yaygın olan amelî mezhepler Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleridir. Bu mezhepler, ibadetler ve günlük hayata ilişkin dinî hükümlerin yorumlanması konusunda farklı içtihat gelenekleri oluşturmuştur.

İmam Mâtürîdî’nin Hayatı

İmam Mâtürîdî’nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Yaklaşık 238/852-853 yılında Semerkant’ın Mâtürîd köyünde doğduğu kabul edilmektedir. Babasının adının Muhammed, dedesinin adının ise Mahmûd olduğu aktarılır. Bunun dışında nesebi hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır.

Mâtürîdî’nin kızının torunları olduğu belirtilen iki kişiye kaynaklarda yer verilir. Bunlardan biri Şeyh Kadı İmam Hasan el-Mâtürîdî (ö. 450/1058 civarı), diğeri ise Kadı Ebü’l-Hasan Ali b. Hasan el-Mâtürîdî’dir (ö. 511/1117).

Künyesinin Ebû Mansûr olması, Mansûr adında bir oğlu bulunduğu düşüncesini akla getirse de kaynaklarda bu yönde kesin bir bilgiye rastlanmamaktadır. Te’vîlâtü’l-Kur’ân’da yer alan açıklamadan hareketle, bu künyenin Mansûr adında bir evlat sahibi olma ümidiyle alınmış olabileceği değerlendirilmiştir.

Zebîdî ve Sem‘ânî gibi bazı âlimler onun Arap asıllı olduğunu belirtmişlerdir. Bununla birlikte ilk kaynaklarda bu konuda açık bir bilgi bulunmaması ve eserlerinin dil özellikleri üzerinden yapılan değerlendirmeler, Türk kökenli olduğu görüşünün de ileri sürülmesine yol açmıştır. Ancak bu hususta kesin bir hükme varmak güçtür.

Mâtürîdî, başta Ebû Nasr el-İyâzî (ö. 260/874) olmak üzere Ebû Bekir el-Cüzcânî, Muhammed b.........

© İnsaniyet