Bir Gönül Erinin İzinde…

Bir gönül vardı Türkistan’da,

sözü hikmet, yolu irfan…

Bozkırın sessizliğinde

kendinden Hakk’a çağıran…

Ne kılıçla fethetti gönülleri,

ne zorla kurdu hükmünü.

sonra yürüdü gönüllerin içine… Hoca Ahmed Yesevî…

asırlara uzanan bir gönül sesiydi.

Bazı insanlar vardır; yaşadıkları zamanla sınırlı değillerdir. Onları bir döneme, sözlerini bir dile, düşüncelerini bir coğrafyaya sığdırmak zordur. Onlar, aradan yüzyıllar geçse de yeniden okunur, yeniden düşünülür, yeniden anlaşılmaya çalışılır. İşte Hoca Ahmed Yesevî de böylesi şahsiyetlerden biridir. Onu sadece XII. yüzyılın Türkistan’ında yaşamış bir sûfî ve şair olarak görmek, onun tarihî ve fikrî tesirini anlamamak ve daraltmak olur. 

Hoca Ahmed Yesevî, Türkistan Coğrafyasında yaşan Türklerin ve diğer milletlerin dinî ve tasavvufî hayatlarında geniş tesir meydana getirmiş, “Pîr-i Türkistan” diye anılmış ve kendisine nispet edilen Yeseviyye, onun ardından müridleri vasıtasıyla Türkistan Coğrafyasının çeşitli bölgelerine yayılmıştır. Fakat Yesevî’yi asıl büyük kılan, yalnızca arkasında bıraktığı bir tarikat değildir.

Onun asıl büyüklüğü, insanın gönlüne ulaşan bir dil kurmuş olması, insan yetiştirmesi, insanların gönlüne dokunabilmesidir.

Şimdiye kadar Hoca Ahmed Yesevî hakkında çok şey yazıldı. Hayatı anlatıldı. Şahsiyeti üzerinde duruldu. Hikmetleri incelendi. Kurduğu Yeseviyye’nin tarihî seyri araştırıldı. Tesirleri Anadolu’ya, Balkanlar’a ve daha geniş Türk-İslâm coğrafyasına kadar takip edildi. Bütün bunlar da önemlidir. Fakat bugün Yesevî’yi yeniden anlamak için belki daha yalın bir soruya dönmek gerekir: Hoca Ahmed Yesevî insana ne söylüyordu? 

Bu sorunun cevabı, onun düşünce dünyasının merkezine götürür bizi. Çünkü Yesevî’nin sözlerinde insan vardır. Nefsiyle mücadele eden insan… Hakikati arayan insan… Dünyaya bağlanırken kendisini kaybetmekten korkan insan… İlim öğrenen fakat öğrendiğiyle amel etmeye çalışan insan… Gönlünü arındırmaya çalışan insan… 

Bu yönüyle Yesevî’nin düşüncesi, sadece tasavvuf ilminin, tarihinin konusu değildir. Aynı zamanda insanın anlam arayışının tarihidir.

Hoca Ahmed Yesevî denilince akla ilk gelen kelimelerden biri hiç şüphesiz hikmettir. Fakat hikmeti yalnızca şiir olarak görmek eksik olur. Hikmet, Hoca Ahmed Yesevî düşüncesinde bilginin gönülle buluştuğu yerdir. O, İslâm’ın esaslarını, şeriat hükümlerini ve tasavvufun inceliklerini halkın anlayabileceği sade bir dille ifade etmiş; hikmetleri vasıtasıyla bu düşünceleri geniş Türk topluluklarına ulaştırmıştır. Burada çok önemli bir nokta vardır:

Hoca Ahmed Yesevî, hakikati hiçbir zaman halktan uzaklaştırmamıştır. Bilgiyi anlaşılmaz hâle getirmemiştir. İrfanı seçkinlerin dünyasına hapsetmemiştir. Sözü insanın anlayabileceği yere indirmiştir. Belki de bu sebeple hikmetler, yalnızca okunmamış; söylenmiş, dinlenmiş, ezberlenmiş ve nesilden nesile aktarılmıştır. Yesevî’nin hikmet geleneğinin gücü biraz da buradan gelir. Çünkü insan, kendisine ulaşmayan hakikatten kolayca etkilenmez. Hakikat dile geldiğinde, dile gelen söz gönle indiğinde, gönle inen söz hayata taşındığında, işte o zaman hikmet ortaya çıkar. Hikmet, bilgiden gönüle açılan kapı olmuştur.

Hoca Ahmed Yesevî’nin dilinde büyük bir sadelik, bir yalınlık vardır. Fakat bu sadelik yüzeysellik değildir. Bazen en derin hakikatler en sade cümlelerle söylenir. İnsan kendisini anlatmak için sayfalarca konuşabilir. Yesevî ise insanın önüne bir gönül aynası........

© İnsaniyet