Türkistan’da Bir Sahâbî Hafızası: Ukkaş Ata
Türkistan, yalnızca şehirleri, türbeleri ve tarihî yapılarıyla değil, yüzyıllar boyunca taşıdığı İslâmî hafızasıyla da dikkat çeken köklü bir medeniyet havzasıdır. Bu coğrafyada bazı şahsiyetlerin tarihî kimlikleri, halkın inanç dünyasında kazandıkları manevî anlamla iç içe geçmiştir. Türkistan bozkırında bir sahâbî hatırası olarak yaşayan Ukkaş Ata da tarih ile menkıbenin, geçmiş ile bugünün, şahsiyet ile mekânın buluştuğu önemli bir kültürel hafıza unsurudur.
Türkistan şehrinin kuzeyinde, Karatau dağlarının eteklerinde bulunan Ukkaş Ata türbesi ve kuyusu, bölgenin önemli ziyaret mekânları arasında yer almaktadır. Halk arasında Ukkaş Ata’nın Hz. Peygamber’in (s.a.) sahâbîlerinden biri olduğuna ve İslâm’ı Türkistan’a ulaştıran öncü şahsiyetler arasında bulunduğuna inanılmaktadır. Bu yönüyle onun adı, yalnızca bir türbeyi değil, aynı zamanda İslâm’ın bu topraklara gelişini ve yerleşmesini hatırlatan köklü bir manevî mirası temsil etmektedir.
Ukkaş Ata’nın tarihî kimliği, hadis ve siyer kaynaklarında adı geçen Ukkâşe b. Mihsan el-Esedî (ö.11/633) ile ilişkilendirilmektedir. Ükkâşe b. Mihsan, Hz. Peygamber’in (s.a.) tanınmış sahâbîlerinden biridir. Sahih hadis kaynaklarında nakledilen meşhur bir rivayete göre Hz. Peygamber, ümmetinden yetmiş bin kişinin hesaba çekilmeden ve azap görmeden cennete gireceğini bildirmiştir. Bu sırada Ukkâşe b. Mihsan ayağa kalkarak kendisinin de bu topluluk içerisinde bulunması için dua etmesini istemiş, Hz. Peygamber de “Sen onlardansın” buyurmuştur. Ardından başka bir sahâbî de aynı istekte bulununca Resûlullah, “Ükkâşe bu konuda seni geçti” cevabını vermiştir. (Bk. Buhârî, Tıb, 42; Riḳāḳ”, 50; Müslim, Îmân, 216). Bu rivayet, Ükkâşe b. Mihsan’ın Hz. Peygamber nezdindeki özel konumunu gösteren önemli hadislerden biridir.
Ukkâşe b. Mihsan, Esed kabilesine mensup olup İslâm’ı ilk kabul eden Mekkeli Müslümanlar arasında yer almış ve Bedir Gazvesi’ne katılmıştır. Onun cesareti ve savaşçılığına ilişkin rivayetler de kaynaklarda yer almaktadır. Nitekim Bedir Gazvesi sırasında kılıcının kırılması üzerine Hz. Peygamber’in kendisine verdiği bir hurma dalının kılıca dönüşmesi hadisesi, onun hakkında anlatılan meşhur rivayetlerdendir. Ayrıca Hz. Ebû Bekir döneminde ortaya çıkan ridde hareketlerinin bastırılması sırasında, Tuleyha b. Huveylid’e karşı yürütülen mücadelede hayatını kaybettiği şehid düştüğü nakledilmektedir.
Bununla birlikte, tarihî Ukkâşe b. Mihsan ile Türkistan’daki Ukkaş Ata’nın aynı şahıs olduğunu kesin biçimde ortaya koyan erken dönem kaynakları bulunmamaktadır. Dolayısıyla Ukkaş Ata’nın Türkistan’a gelişi ve burada şehit edilmesi, tarihî kesinlik taşıyan bilgilerden ziyade yerel rivayetler ve menkıbeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Ancak bu durum, onun Türkistan halkının dinî ve kültürel hafızasındaki önemini ortadan kaldırmaz. Aksine, tarihî bir şahsiyetin halk hafızasında yeniden anlam kazanması ve yerel bir kimliğe bürünmesi bakımından dikkat çekici bir örnek teşkil eder. Burada araştırmaya değer bir başka husus da Ükkâşe, Ukkaş, Ukkaşa ve Ökkeş isimleri arasındaki kültürel ve dilsel........
