Anayasa Mahkemesi İptalleri Sonrasında Önceki Hasar Kayıtlarının Değer Kaybı Hesabındaki Yeri ve Bölge Adliye Mahkemesi Uygulamasındaki İki Çizgi

Trafik kazasından kaynaklanan değer kaybı uyuşmazlıklarında sigorta şirketlerinin en sık başvurduğu savunmalardan biri, zarar gören aracın kaza öncesinde de hasar görmüş olduğu, hatta aynı bölgeden hasar aldığı ve bu nedenle yeni kazanın araçta "yeni ve müstakil" bir değer kaybı doğurmadığı iddiasıdır. Bu savunma, TRAMER kaydı bulunan ya da bir parçası boyalı olan her araçta neredeyse otomatik biçimde ileri sürülmekte; bilirkişi raporlarında ise kimi zaman hiçbir hesap yapılmaksızın "önceden hasarlı, değer kaybı oluşmaz" biçiminde bir sonuca dönüşmektedir.

Sorun görünürde teknik bir hesap meselesi gibi dursa da, arka planında normatif bir tercih yatmaktadır: Değer kaybı, parça bazında mı yoksa aracın piyasa değerindeki fark üzerinden mi ölçülecektir? Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları'nın ekindeki hesap yöntemi ilk yaklaşımı benimsemiş; Anayasa Mahkemesi'nin iki iptal kararı ise bu yöntemin kanuni dayanağını ortadan kaldırmıştır. Buna rağmen bölge adliye mahkemesi uygulamasında, "aynı bölgeden önceki hasar bulunan araçta değer kaybı oluşmaz" biçiminde, parça bazlı yaklaşımın izlerini taşıyan bir kural hâlâ yaşamaktadır. Bu çalışmada önce normatif çerçeve, ardından güncel içtihattaki iki farklı çizgi ele alınacak; sonuçta önceki hasarın değer kaybı hesabında nasıl konumlandırılması gerektiğine ilişkin bir değerlendirme ölçütü önerilecektir.

I. NORMATİF ÇERÇEVE: GENEL ŞARTLAR EKİNDEKİ YÖNTEMDEN GERÇEK ZARAR İLKESİNE

Değer kaybı, Türk Borçlar Kanunu m. 49 anlamında haksız fiilden doğan bir malvarlığı zararıdır ve tazminat hukukunun temel ilkesi olan gerçek zararın giderilmesi esasına tabidir. Yargıtay'ın yerleşik tanımıyla değer kaybı, aracın kaza tarihindeki hasar görmemiş piyasa değeri ile onarılmış hâldeki piyasa değeri arasındaki farktır. Bu tanımın belirleyici özelliği, ölçünün parça değil araç olması; sorunun "hangi parça değişti" değil, "bu araç ikinci el piyasasında artık kaç liraya satılır" biçiminde sorulmasıdır.

2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu'nun 90. maddesinde 6704 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikle zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamındaki tazminatların "bu Kanun ve bu Kanun çerçevesinde hazırlanan Genel Şartlarda öngörülen usul ve esaslara" tabi olduğu hükme bağlanmış, Genel Şartlar'ın Ek-1'inde de değer kaybının hesabına ilişkin bir yöntem düzenlenmişti. Anayasa Mahkemesi 17.07.2020 tarihli ve E. 2019/40, K. 2020/40 sayılı kararıyla 90. maddedeki Genel Şartlar ibarelerini, tazminatın kapsam ve hesabının idari düzenlemeye bırakılmasının kanunilik ilkesine aykırı olduğu gerekçesiyle iptal etmiştir.

Kanun koyucu bunun üzerine 7327 sayılı Kanun'un 18. maddesiyle 90. maddeye, değer kaybı tazminatının "aracın; piyasa değeri, kullanılmışlık düzeyi, hasara uğrayan parçaları ile hasar tutarı dikkate alınarak" hesaplanacağını öngören bir cümle ile uygulamaya ilişkin usul ve esasların Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu tarafından belirleneceğini öngören bir fıkra eklemiş; Genel Şartlar da 04.12.2021 tarihli değişiklikle bu çerçevede yeniden düzenlenmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi 29.12.2022 tarihli ve E. 2021/82, K. 2022/167 sayılı kararıyla (RG 14.02.2023, S. 32104) 90. maddenin birinci fıkrasına eklenen bu ikinci cümleyi Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiş; ikinci fıkrayı da uygulanma imkânı kalmadığı gerekçesiyle 6216 sayılı Kanun m. 43/4 uyarınca iptal etmiştir.

Bu iki iptalin birlikte sonucu açıktır: Değer kaybının hesabında ne Genel Şartlar ekindeki yöntemin ne de "hasara uğrayan parçalar" ölçütünü kanun düzeyine taşıyan 7327 sayılı Kanun cümlesinin bir dayanağı kalmıştır. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 35. Hukuk Dairesi'nin isabetle belirttiği üzere, iptal sonrasında değer kaybı tazminatı öncelikle Karayolları Trafik Kanunu'nun, orada düzenlenmeyen hususlarda Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiile ilişkin hükümlerine göre belirlenecek; Genel Şartlar'ın Kanun'un kapsamını daraltan ya da genişleten hükümleri uygulanmayacaktır (Ankara BAM 35. HD, E. 2022/710, K. 2023/416, 22.03.2023). İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi de poliçe tarihi itibarıyla eski ya da yeni Genel Şartlar'ın yürürlükte olmasının sonucu değiştirmediğini, iptal kararından sonra değer kaybının yeni Genel Şartlar'a göre hesaplanmasının mümkün olmadığını kabul etmiştir (İzmir BAM 11. HD, E. 2024/100, K. 2026/970, 05.06.2026). Sigorta Tahkim Komisyonu İtiraz Hakem Heyeti uygulaması da aynı yöndedir; Heyet, Genel Şartlar ve ekindeki hesaplama yöntemlerinin dayanak maddesinin iptal edildiğini, bu yöntemlerin doğrudan hesaplamaya esas alınamayacağını belirtmektedir (STK İtiraz Hakem Heyeti, 2026/İHK-22659, 17.03.2026).

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nin güncel içtihadı bu çerçeveyi somutlaştırmaktadır: Değer kaybı hesabında aracın markası, modeli, yaşı, kilometresi, hasar miktarı ve hasarlı kısımların özelliği ile birlikte "boyanmış olan yerler ve hasarlı bölgelerin özelliği" dikkate alınmalı; kaza öncesi ikinci el rayiç değeri ile onarım sonrası rayiç değer arasındaki fark bulunmalıdır. Daire, kasko bedelinin belirli bir yüzdesi gibi oranlamaya dayanan hesapları bu nedenle denetime elverişsiz saymaktadır (Yargıtay 4. HD, E. 2024/3822, K. 2024/10404, 05.11.2024).

Bu noktada altı çizilmesi gereken husus şudur: Yargıtay'ın ölçütünde "boyanmış yerler ve hasarlı bölgeler", değer kaybını dışlayan bir unsur olarak değil, aracın kaza öncesi rayicini belirleyen ve dolayısıyla farkın büyüklüğünü etkileyen bir unsur olarak yer almaktadır. Önceki hasar, hesabın girdisi olduğu hâlde sonucu değildir.

II. ÖNCEKİ HASARIN HESAPTAKİ YERİ: "GİRDİ" Mİ, "SONUÇ" MU?

Serbest piyasa farkı ilkesi tutarlı biçimde uygulandığında önceki hasarın hesaba etkisi kendiliğinden ortaya çıkar. Kaza öncesinde TRAMER kaydı bulunan ya da bir parçası boyalı olan aracın kaza öncesi ikinci el rayici, aynı marka-model-yıl-kilometredeki hasarsız araca göre zaten düşüktür. Bilirkişi bu düşük rayici belirledikten sonra, yeni kazanın ve onarımının bu rayici daha da düşürüp düşürmediğini sorar. Sonuç, önceki hasarın niteliğine göre değişir: Önceki hasar hafif ve başka bölgede ise yeni kaza büyük ölçüde "ilk ciddi hasar" etkisi yaratır; önceki hasar aynı bölgede ve benzer ağırlıkta ise ikinci onarımın alıcı algısına ek etkisi sınırlı kalır; önceki hasar aracı zaten en alt fiyat bandına çekmişse (ağır hasar kaydı gibi) ek düşüş ölçülemeyecek kadar küçük olabilir. Bu üç ihtimal de aynı yöntemin farklı girdilere verdiği farklı sonuçlardır; hiçbiri hesabı yapmadan varılabilecek sonuçlar değildir.

Genel Şartlar ekindeki yöntem ise bu mantığı tersine çevirmekteydi. Parça bazlı hesap, daha önce hasar görüp işlem görmüş parçaları hesabın dışında bıraktığından, aynı parçadan ikinci hasarda sonuç tanım gereği sıfıra yaklaşmaktaydı. Uygulamada sigorta şirketlerinin "mükerrer hasar nedeniyle değer kaybı oluşmaz" savunmasının kaynağı da budur: Savunma, Anayasa Mahkemesi'nce dayanağı ortadan kaldırılan bir hesap yönteminin sonucunu, yöntemin kendisinden bağımsız bir hukuk kuralı gibi........

© Hukuki Haber