Kimi toplumlar kuralları kanun kitaplarına yazar, kimi toplumlar ise onları hafızaya… Çerkeslerin yüzyıllardır taşıdığı Xabze tam da bu ikinci dünyanın adıdır: yazılı olmayan ama herkesin bildiği, konuşulmayan ama herkesin uyduğu bir yaşam düzeni.

(Xabze (veya Habze), Çerkes kültüründe bireylerin birbirleriyle, toplumla ve doğayla olan ilişkilerini düzenleyen, yazılı olmayan kurallar, görgü ve ahlak değerleri bütünüdür. Çerkeslerin “yaşam tarzı” ve yazılı olmayan anayasası olarak kabul edilir)

Xabze’yi yalnızca “görgü kuralları” diye tanımlamak, onu fazlasıyla dar bir alana sıkıştırmak olur. Çünkü Xabze, bir toplumun nasıl konuşacağını değil, nasıl insan kalacağını belirleyen bir çerçevedir.

Tarihsel olarak Kuzey Kafkasya’nın dağlık........

© Haberton