Vesayet altındaki kısıtlı birinin mal varlıklarının veya bu varlıklar üzerindeki paylarının satışı, sıkı usul ve kurallara bağlanmıştır. Vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi ve denetim makamı olan Asliye Hukuk Mahkemesi izni ve denetimi altında yürütülür.

 1. Vesayet ve Kısıtlılık Nedir?

Vesayet, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim, özgürlüğü bağlayıcı ceza veya kişinin kendi isteği ile kendini ve malvarlığını yönetemeyecek durumda olan ergin kişileri korumayı amaçlamaktadır. Mahkeme kararıyla kısıtlanan kişiye bir vasi atanır. Vasi, kısıtlının kişisel ve mali işlerini kanun çerçevesinde yürütmekle görevlidir. Kanun koyucu, satış gibi önemli işlemlerin kısıtlının menfaatine olup olmadığının ve işlemde bir suistimal yaşanıp yaşanmadığının denetlenmesi için vesayet makamının iznini zorunlu kılmıştır.

Vasinin, kısıtlının yerleşim yerindeki Sulh Hukuk Mahkemesi’ne başvurarak taşınır veya taşınmazların satışı için izin istemesi gereklidir. Taşınmazın neden satılmak istendiği somut ve ikna edici delillerle ortaya konulmalıdır. Satışın kısıtlının yararına olacağı, bu işlemden herhangi bir zarar görmeyeceği ispatlanmalıdır.

Sulh Hukuk Mahkemesi, vasinin talebini ve sunulan belgeleri inceler. Mahkeme, satılacak malın değerinin tespiti için bir bilirkişi görevlendirir. Bilirkişi, satışı talep edilen taşınmazın veya taşınırın değerini keşif yaparak tespit eder. Yargıtay kararlarında da vurgulandığı üzere, satış izni verilebilmesi için satışın kısıtlının menfaatine olduğunun somut delillerle kanıtlanması şarttır. Mahkeme, vasinin ve gerekirse diğer ilgililerin beyanlarını da alabilir.

Mahkeme, satışın yapılmasına karar verirse, satışın ne şekilde yapılacağını da belirler. Türk Medeni Kanunu’na göre asıl olan satış yöntemleri şunlardır:

Açık Artırma: Kural olarak, kısıtlıya ait taşınmazların satışı açık artırma yoluyla yapılır. Bu yöntem, taşınmazın gerçek değerinde satılmasını ve şeffaflığı sağlamayı amaçlar.

Pazarlık Usulüyle Satış: İstisnai durumlarda, taşınmazın niteliği, değerinin azlığı veya özel durumlar göz önüne alındığında, mahkeme pazarlık usulüyle satışa da karar verebilir. Ancak bu kararın verilebilmesi için vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi’nin izninden sonra denetim makamı olan Asliye Hukuk Mahkemesi’nin de onayı gereklidir.

Açık Artırma Süreci: Açık artırma ile satışa karar verilmesi durumunda mahkeme, açık artırmayı yürütmek üzere bir satış memuru görevlendirir. Satışın yeri, zamanı ve koşulları ilan edilir. İhale, en yüksek teklifi veren kişide kalır ve Sulh Hukuk Mahkemesi’nin onayı ile kesinleşir. Mahkemenin ihaleyi onaylama süresi, ihale gününden itibaren on gündür. 2023 yılından itibaren yürürlüğe giren yeni düzenlemeler uyarınca, açık artırma usulüyle yapılan satışlar fiziki salonlardan ziyade artık tamamen UYAP E-Satış Portalı üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilmektedir. Bu usül pazarlıkla satışlarda uygulanmaz.

Pazarlıkla Satış Süreci: Pazarlıkla satışa karar verilmesi durumunda, mahkemenin belirlediği usul çerçevesinde en az üç talipliden teklif alınır ve en yüksek bedeli teklif edene satış yapılır. Bu satış da yine mahkemenin onayı ile geçerlilik kazanır. Pazarlıkla satış yapıldıktan sonra dosya zaten Sulh Hukuk Mahkemesi’nin (Vesayet Makamı) onayına sunulur. Eğer mahkeme satışı onaylamazsa ihale kendiliğinden geçersiz kalır.

4. Satışın İptali Süreci

Eğer mahkeme satışı onaylamışsa ancak ilgililer (örneğin kısıtlının mirasçıları veya menfaati zarar görenler) bir usulsüzlük olduğunu iddia ediyorsa, o zaman İhalenin Feshi Davası açılabilir.

Açık artırma ve Pazarlıkla satışta ihalenin feshi davası açılması mümkündür. Açık artırma zaten klasik ihalenin feshi yoluna tabidir. Pazarlıkla satış usulünde ise Satış bedelinin muhammen bedelin altında kalması, mahkeme kararında “en az üç talipli arasından” denmesine rağmen yeterli teklif alınmadan veya usulen teklif alınmış gibi gösterilerek satış yapılması, vasi ile alıcı arasında bir anlaşma olduğunun ve kısıtlının haklarının gasp edildiğinin tespit edilmesi, satış sürecinde ilgililerin yanıltılması veya kanuni usullere uyulmaması, tebligat yapılmaması gibi hata ve hile durumlarında satış sürecinde ilgililerin yanıltılması veya kanuni usullere (tebligat gibi) uyulmaması satışın iptali için ihalenin feshi yoluna gidilebilir. Satışın öğrenildiği tarihten itibaren 7 gündür. Her halükarda satışın üzerinden 1 yıl geçtikten sonra bu dava açılamaz.

5. Satış Bedelinin Kullanımı ve Yatırımı

Satış işlemi tamamlandıktan ve satış bedeli tahsil edildikten sonra, bu bedel vasi tarafından kısıtlı adına açılmış bir banka hesabına yatırılır. Vasi, satıştan elde edilen gelirin nasıl kullanılacağını da bir raporla vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür. Paranın kısıtlının ihtiyaçları doğrultusunda ve yine mahkemenin bilgisi ve onayı dahilinde kullanılması esastır.

Banka Hesabı ve Çekim Yasağı: Satıştan elde edilen bedel, kısıtlı adına özel bir banka hesabına yatırılır. Bu hesaptan para, mahkeme izni olmadan çekilemez. Bankalar da bu hesapları vesayet şerhiyle açar ve doğrudan vasinin tasarrufuna bırakmaz.

Nemalandırma Zorunluluğu: Türk Medeni Kanunu m. 462/8 uyarınca, kısıtlının malvarlığının nemalandırılması esastır. Paranın vadeli hesapta tutulması veya devlet tahvili, Hazine bonosu gibi güvenli yatırım araçlarına yönlendirilmesi zorunludur. Mahkeme, vasinin bu yükümlülüğü yerine getirip getirmediğini her yıl denetler.

Harcamalar İçin İzin: Kısıtlının bakım, sağlık, eğitim, barınma gibi temel ihtiyaçları için yapılacak harcamalar da mahkeme iznine bağlıdır. Örneğin, satıştan gelen parayla kısıtlıya araç veya ev alınacaksa, vasi önce mahkemeden izin talep etmek zorundadır.

Acil Sağlık Giderleri: Kısıtlının hayati tehlike oluşturan bir hastalığı varsa, mahkeme hızlandırılmış usulde izin verebilir. Örneğin, acil ameliyat veya yoğun bakım masraflarının karşılanması için satış bedelinden ödeme yapılmasına derhal onay verilebilir.

Yatırım Amaçlı Satış: Yargıtay’ın yerleşik kararlarına göre, satış yalnızca mevcut borçların ödenmesi için değil, aynı zamanda kısıtlıya daha yüksek fayda sağlayacak yatırımlar için de yapılabilir. Örneğin, düşük gelir getiren atıl bir taşınmazın satılarak, kira getirisi yüksek bir daireye veya düzenli faiz getirisi sağlayan bir mevduat hesabına dönüştürülmesi mümkündür.

7. Vasinin Sorumlulukları

Tazmin Sorumluluğu: Vasi, satış bedelini usulsüz kullanır, izinsiz harcama yapar veya malvarlığını nemalandırmazsa, kısıtlının uğradığı zarardan şahsen sorumlu olur. Bu durumda kısıtlı, yeni vasisi aracılığıyla veya Cumhuriyet Savcılığı vasıtasıyla tazminat talep edebilir.

Hesap Verme Yükümlülüğü: TMK m. 462 gereği vasi, her yıl kısıtlının malvarlığına ilişkin ayrıntılı bir hesap raporu vermekle yükümlüdür. Bu raporda satıştan elde edilen bedelin nerede değerlendirildiği, hangi harcamaların yapıldığı ve mevcut bakiye açıkça gösterilmelidir. Mahkeme, raporları denetler ve gerekirse ek belge isteyebilir.

© Günışığı Gazetesi