“Gülmek, bir köylüyü bir an için korkudan kurtarır. Ama yasa korku aracılığıyla kendini kabul ettirir; yasanın gerçek adı Tanrı korkusudur. Oysa bu kitaptan, tüm dünyayı yeni bir ateşle tutuşturacak iblisçe bir kıvılcım çıkabilir: Ve gülme, Prometeus’un bile bilmediği yeni bir korkuyu yok etme sanatı gibi tanımlanacaktır.”

Umberto Eco, Gülün Adı

Yukarıdaki pasaj, Umberto Eco’nun ‘Gülün Adı’ adlı ünlü eserinden kısa bir alıntı. Kitabı okuyanlar ya da aynı adlı uyarlama filmi seyretmiş olanlar bu sözleri hatırlayacaktır. Hikâyenin en sonunda (sayfa, 611) Orta Çağ karanlığının vücut bulmuş hâli olan rahip Jorge ile bilimsel düşünceyi temsil eden Baskerville’li William arasındaki bir diyalog vardır. İşte bu konuşmada William, Jorge’ye şunu söyler: “Ama gülmekle ilgili bu incelemede seni korkutan neydi? Bu kitabı ortadan kaldırarak gülmeyi ortadan kaldıramazsın.” Jorge ise bu çıkışa verdiği uzun cevabın bir bölümünde işte yukarıdaki bu sözleri sarf eder.

Her ikisinin de “bu kitap” diye bahsettikleri eser, Aristoteles’in Poetika adlı eserinin sonlarında yer alması beklenen comedia ile ilgili bölümdür. Eco’nun kurguladığı hikâyeye göre kayıp olan bu bölüm, manastırın kütüphanesinde gizlidir. Buraya gizlenmiştir, çünkü yaptığımız alıntıdan da anlaşılabileceği üzere, bu eserde yazılı olanlar gülmek gibi basit bir eylemin, korkuyla kurulan otoriteyi (ki Kilise o dönemde böyle bir otoriteydi) sarsacağı, hatta yok edeceği endişesi vardı. İnsanların engizisyon mahkemelerinde yargılanması, hatta öldürülmesi pahasına, bu bilgiler saklanmalı, gerekirse de yok edilmeliydi.

İNSANİ BİR EYLEM OLARAK GÜLMEK

Aristoteles’e göre gülmek insani ve gündelik yaşamın parçası olan bir eylemdir. Hatta o kadar insanidir ki bizi diğer hayvanlardan farklı kılan en önemli özelliklerimizden biridir. Aristoteles, Peri zōiōn moriōn (Hayvanların Parçaları Üzerine) adlı eserinde tam olarak şöyle söyler: “İnsanın gıdıklanmaktan etkilenen tek varlık olması, ilkin onun derisinin inceliğinden, ikinci olarak da gülen tek hayvan olmasındandır.” (673a)

Öyleyse Jorge’nin insanın doğal bir özelliği olan ‘gülme’yi engelleme çabası, insanın insanlığından alınmaya çalışılan bir parça olarak yorumlanabilir. Tabii Aristoteles gülmekten ya da güldürmekten bahsederken, bunun sınırsız bir doğal hak........

© Gazete Pencere