ZYGMUNT BAUMAN’IN AYNASINDA MODERN İNSANIN SESSİZ ESARETİ
Özgürlüğün Cenaze Töreninde Alkış Tutanlar
Belki de çağımızın en büyük ideolojik başarısı, insanlara zincirlerini görünmez hâle getirerek onları özgür olduklarına ikna etmiş olmasıdır. Bugün hiçbir tarihsel dönemde olmadığı kadar çok seçenekle kuşatılmış birey, hiçbir çağda olmadığı kadar derin bir yönlendirme mekanizmasının içinde yaşamaktadır. Raflar doludur, ekranlar sonsuzdur, kimlikler çoğaltılabilir; fakat bütün bu çoğulluk, özgürlüğün genişlemesi değil, onun piyasa tarafından yeniden tanımlanmasının ürünüdür. Modern insan artık iradesini kaybetmez; iradesinin kendisi pazarlanır.
Zygmunt Bauman’ın Özgürlük adlı kitabı tam da bu noktada çağdaş düşüncenin en rahatsız edici metinlerinden biri hâline gelir. Çünkü Bauman, özgürlüğü klasik liberal düşüncenin yaptığı gibi bireyin doğal hakkı olarak değil, tarihsel ve toplumsal olarak üretilmiş bir ilişki biçimi olarak ele alır. Kitabın ilk sayfalarında dile getirdiği “…özgürlük, kısıtlamaların yokluğundan daha fazlasıdır…” (s.9) cümlesi, bütün kitabın teorik omurgasını kurar. Bu ifade aynı zamanda modern dünyanın en büyük siyasal mitlerinden birine de meydan okumaktadır.
Liberal gelenek, John Locke’tan Friedrich Hayek’e kadar özgürlüğü devlet müdahalesinin azalmasıyla özdeşleştirme eğilimindedir. Oysa Bauman’ın dikkat çektiği nokta çok daha sarsıcıdır: Devlet çekildiğinde boşalan alanı çoğu zaman piyasa doldurur. Böylece tahakküm biçimi ortadan kalkmaz; yalnızca kıyafet değiştirir. Polis copunun yerini reklam sloganı, sansürün yerini algoritma, zorlamanın yerini ise arzu alır.
Michel Foucault’nun disiplin toplumundan biyopolitikaya geçiş analizleri burada Bauman’ın düşüncesiyle güçlü biçimde kesişir. Foucault’ya göre modern iktidar artık yalnızca yasaklayan değil, bireyi üreten bir iktidardır. Bauman ise bu üretim sürecinin tüketim toplumunda daha da rafine hâle geldiğini gösterir. Artık birey baskıyla değil, arzularının sürekli kışkırtılması yoluyla yönetilmektedir.
Bauman’ın asıl cesareti, modern kapitalizmin özgürlüğü yok etmediğini; tersine onu yeniden üreterek kendi hizmetine sunduğunu göstermesidir. İşte kitabın en rahatsız edici tarafı budur.
Özgür Birey Bir Doğa Olayı Değildir
Bauman’ın belki de en önemli iddiası şudur: “…Özgür birey, insanoğlunun evrensel bir durumu olmaktan çok uzaktır; o tarihsel ve toplumsal bir yaratımdır…” (s.14) Bu cümle yalnızca siyaset teorisini değil, Aydınlanma’nın insan anlayışını da sorgular. Çünkü modern Batı düşüncesi, bireyi çoğu zaman tarihten bağımsız, kendi kendisini kuran bir özne olarak tasvir etmiştir. Bauman ise tam tersini söyler: İnsan önce toplum tarafından biçimlendirilir, sonra “özgür” olduğu ilan edilir.
Bu noktada Karl Marx’ın ünlü tespiti yeniden anlam kazanır: İnsanlar tarihlerini yaparlar; ama kendi seçtikleri koşullar içinde değil. Bauman, Marx’ın sınıf analizini kültürel düzleme taşır. Kapitalizmin yalnızca emeği değil, özgürlüğü de ürettiğini ileri sürer. Fakat bu üretim eşit değildir; özgürlük herkes için aynı ölçüde dağıtılmaz. Nitekim şu tespiti bunun açık göstergesidir: “…Bir toplumun içinde özgür bireylerin varlığının, o toplumun statülerindeki farklılaşmanın göstergesi ve dahası bu tür bir farklılaşmayı dengede tutmak ve yeniden üretmek için de çok kritik bir rolü olduğunu göreceğiz…” (s.15) Bauman burada özgürlüğü eşitlikten ayırmaz. Tam tersine, özgürlüğün çoğu zaman eşitsizliğin ideolojik maskesi hâline geldiğini gösterir.
Türkiye’de Şerif Mardin’in merkez-çevre analizleri de benzer bir noktaya temas eder. Mardin, modernleşmenin bütün toplumsal kesimlere eşit biçimde yayılmadığını ortaya koyarken, Bauman küresel ölçekte aynı mekanizmanın özgürlük üzerinden işlediğini gösterir. Hukuken herkes özgürdür; fakat ekonomik, kültürel ve sembolik sermayeye sahip olanların özgürlüğü ile yoksulların özgürlüğü aynı değildir. İşte tam burada Isaiah Berlin’in negatif özgürlük anlayışı yetersiz kalmaktadır. Berlin özgürlüğü müdahalenin yokluğu olarak tanımlarken, Bauman müdahale edilmeyen bireyin hangi toplumsal koşullar içinde seçim yaptığını sorgular. Seçme hakkı vardır; fakat seçenekleri kim belirlemektedir?
Bugün dijital platformların sunduğu sonsuz içerik tam da bu paradoksun ürünüdür. İnsan istediği filmi izlediğini, istediği haberi okuduğunu, istediği ürünü satın aldığını düşünmektedir. Oysa algoritmalar çoktan onun ne isteyeceğini hesaplamaya başlamıştır. Seçim özgürlüğü devam eder; seçimin zemini ise görünmez biçimde programlanır.
Byung-Chul Han’ın “özgürlük krizi” dediği olgu burada Bauman’ın düşüncesini tamamlar. Han’a göre neoliberal özne artık baskı altında değildir; kendi kendisini sömürmektedir. Patron ile işçi aynı bedende birleşmiştir. Bauman ise bu dönüşümün daha erken evrede sosyolojik haritasını çizer.
Özgürlük, Güç ve Ayrıcalığın Başka Adıdır
Kitabın en sert cümlelerinden biri şudur: “…özgürlük, bir yönetme kapasitesi, bir güç teşebbüsü olarak belirir. Birileri bağlı olduğu sürece özgürlük gücün kendisidir…” (s.37) Hemen ardından gelen ifade ise meseleyi daha da çıplaklaştırır: “…Özgürlük ayrıcalık ve güçtür…” (s.41) Bu iki cümle, modern demokrasilerin en sevdiği kelimelerden birini tersyüz eder. Çünkü özgürlüğün yalnızca bireysel bir hak değil, aynı zamanda başkaları üzerinde etkide bulunabilme kapasitesi olduğunu ileri sürmektedir.
Thomas Hobbes’un güvenlik karşılığında özgürlüğün sınırlandırılmasını meşru gören yaklaşımı ile Jean-Jacques Rousseau’nun genel irade fikri arasında dolaşan modern siyaset teorisi, çoğu zaman özgürlüğün sınıfsal dağılımını ihmal etmiştir. Bauman ise özgürlüğün her zaman güç ilişkileri içinde dolaştığını hatırlatır.
Bu noktada Pierre Bourdieu’nün “sembolik sermaye” kavramı devreye girer. Güç yalnızca para değildir; eğitim, kültür, prestij, görünürlük ve sosyal ağlar da özgürlüğün kapsamını belirler. Aynı hukuka tabi iki insanın fiilî özgürlüğü birbirinden radikal biçimde farklı olabilir.
Bugün sosyal medya fenomenlerinin “özgür yaşam” anlatıları tam da bu sembolik tahakkümün güncel örneğidir. Milyonlarca insan onların hayatını izleyerek kendi hayatını eksik hissetmekte, sonra da bu eksikliği yeni tüketim nesneleriyle kapatmaya çalışmaktadır. Böylece özgürlük, artık yaşamın niteliği değil; satın alınabilir bir imaja dönüşmektedir.
Bauman’ın dehası, bu dönüşümü yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ahlaki bir kriz olarak okumasındadır. Çünkü piyasa, yalnızca malları değil, karakterleri de üretmeye başlamıştır. Artık insan ne olduğuyla değil, nasıl göründüğüyle değerlendirilmektedir. Özgürlük ise giderek hak olmaktan çıkıp vitrindeki en pahalı ürüne dönüşmektedir.
Tüketim Cumhuriyeti: Yurttaşın Ölümü, Müşterinin Doğuşu
Bauman’ın Özgürlük kitabının en sarsıcı önermesi hiç kuşkusuz şudur: “…Toplumumuzda bireysel özgürlük en başta tüketicinin özgürlüğünden oluşur; o, verimli bir pazarın varlığına tutunur ve karşılığında bu varlığın koşullarını güvence altına alır…” (s.15)
Bu cümle, yalnızca kapitalizmin eleştirisi değildir; aynı zamanda modern demokrasinin de teşhisidir. Çünkü Bauman’a göre artık siyasal özne yurttaş değildir. Yerini müşteriye bırakmıştır. Seçim sandığında oy kullanan birey ile alışveriş merkezinde kredi kartını kullanan birey aynı psikolojik mantık tarafından yönetilmektedir. Her ikisi de kendisini “tercih yapan özgür insan” sanırken, aslında önceden hazırlanmış seçenekler arasında dolaşmaktadır.
Bugün demokrasiler, yurttaş yetiştirmiyor; tüketici üretiyor. Üniversiteler bilgi fabrikası olmaktan çok kariyer atölyelerine, şehirler kamusal alan olmaktan çok alışveriş merkezlerine, siyaset ise ortak gelecek tartışması olmaktan çok pazarlama stratejisine dönüşmüş durumda. Artık seçim kampanyaları bile siyasal programlarla değil, reklam ajanslarının hazırladığı sloganlarla yürütülüyor. Liderler fikir üretmiyor; marka yönetiyor.
Jean Baudrillard’ın tüketim toplumu çözümlemeleri tam burada Bauman’ın metnini tamamlar. Baudrillard’a göre insanlar artık ihtiyaçlarını değil, göstergeleri tüketmektedir. Satın alınan otomobil yalnızca otomobil değildir; statüdür. Saat zamanı değil, sınıfı gösterir. Telefon iletişim aracı olmaktan önce kimlik ilanıdır. Bauman ise bu gösterge ekonomisinin özgürlüğün yerine geçtiğini söyler. İnsan özgürleşmez; yalnızca daha fazla tüketme hakkı elde eder.
Türkiye’nin son otuz yılı bu dönüşümün laboratuarı gibidir. Meydanların yerini AVM’lerin, mahalle kültürünün yerini rezidansların, yurttaşlık tartışmalarının yerini indirim günlerinin alması tesadüf değildir. Siyasal iktidarlar da muhalefetler de çoğu zaman büyüme rakamlarını özgürlüğün kanıtı gibi sunmaktadır. Oysa Bauman’ın işaret ettiği nokta tam tersidir: Tüketimin artması, özgürlüğün arttığını değil, özgürlüğün piyasa tarafından yeniden tanımlandığını gösterebilir.
Baskıdan Baştan Çıkarmaya: Kapitalizmin Yeni Ahlâkı
Bauman’ın kitabındaki en özgün kavramlardan biri “baştan çıkarma”dır. Ona göre modern toplum artık insanları yalnızca yasaklarla yönetmez; arzularını örgütleyerek yönetir. Bu nedenle şu tespiti son derece önemlidir: “…Özgürlük arzusu, baskının deneyimlenmesiyle…” (s.69) ve hemen ardından gelen şu değerlendirme: “…Paradoksal olarak toplum, işlevsel farklılaşması sayesinde bireye çok fazla seçenek bırakıp onu gerçekten ‘özgür’ bir birey yaparken,........© Ek Dergi
