Serdar Koçak’ın Dilinde Egemenlik, Aidiyet ve Özgürlüğün İmkânsız Anatomisi
“kum değil portakal değil / değil karası gemi kuzgunlarının / bisikletler değil denizlerimizde gezen / bizdeki bu Cezayir tutkusu neden? / bir dağdan indiğinde merdiven: Cezayir / sümbülden geçtiğinde tren Cezayir / nasılsa Cezayir oluyor küsünce insan / dil küsüyor: Cezayir: küsünce Cezayir / göklerden geçiliyor dilden geçilince / geçerken fay kırıkları oluyor gemiler / sökülmüş yünden kazak, bir de fener fener / Cezayir fener Cezayir fener Cezayir” (Merdiven Şiir, Eylül-Ekim 2005).
Türk şiiri uzun zamandır yalnızca estetik bir üretim alanı değildir; aynı zamanda düşüncenin, siyasetin ve dil felsefesinin en yoğun biçimde sınandığı bir mücadele sahasıdır. Özellikle İkinci Yeni sonrasında şiir, dünyayı temsil eden bir söylem olmaktan çıkarak, dünyayı yeniden kuran bir dile dönüşmüştür. Bu dönüşümün günümüzdeki dikkat çekici temsilcilerinden biri Serdar Koçak’tır. (Serdar Koçak, şiir ikliminde yan yana yürüdüğümüz, sözcüklerin kardeşliğinde buluştuğumuz eşsiz bir dosttu. Yılların süzgecinden geçen muhabbetimizde bana yalnızca şiiri değil, umudu, inancı ve yazma tutkusunu da öğretti. Onun sesi, “şiire küsme sakın” öğüdüyle kalbimde yaşamaya devam edecek; hatırası şiirlerimde daima var olacaktır.)
Onun şiiri okuru rahatlatmaz; aksine onu kendi anlam kurma alışkanlıklarından mahrum bırakarak şiirin içine doğru sürükler. Okur artık şiiri okuyan özne değildir; şiir tarafından okunan, dönüştürülen ve yeniden kurulan özne hâline gelir. Tam da bu nedenle Koçak’ın şiiri, klasik anlamda “anlaşılmak” isteyen bir şiir değildir. O, dil aracılığıyla anlamın sınırlarını zorlar; imgeleri, sözdizimini ve çağrışım ağlarını kullanarak okuyucunun alışılmış algı düzenini parçalar. Jacques Derrida’nın “metnin dışında hiçbir şey yoktur” önermesi burada yalnızca teorik bir referans olmaktan çıkar; Koçak’ın şiirinde doğrudan poetik bir pratiğe dönüşür. Çünkü şiirin gönderdiği nesne artık dış dünyada bulunmaz; şiir kendi nesnesini dil içinde üretir.
Bu nedenle Serdar Koçak’ın şiiri, yalnızca estetik değil aynı zamanda ontolojik bir olaydır. Martin Heidegger’in “dil varlığın evidir.” sözü, Koçak’ın şiirinde yeni bir anlam kazanır. Çünkü burada dil, varlığın evi olmaktan da ileri giderek onun tek mümkün coğrafyasına dönüşmektedir. Şair, okurun ayak bastığı zemini sürekli yerinden oynatır; anlamı sabitlemek yerine hareket ettirir. Böylece şiir, temsil eden değil, deneyim üreten bir alana dönüşür. Koçak’ın şiirini önemli kılan tam da bu noktadır. Günümüz Türk şiirinde pek çok şair dilsel yenilik arayışına yönelirken, Koçak dili yalnızca biçimsel bir deney alanı olarak kullanmaz. Onun şiiri, dilin siyasal ve felsefi iktidarını sorgular. Şiirdeki her imge, okurun dünyaya ilişkin alışılmış koordinatlarını bozan bir müdahale niteliği taşır. Bu yüzden Koçak’ın şiiri, yalnızca okunmaz; yaşanır, direnilir ve çoğu zaman başarısızlıkla tamamlanır. Çünkü şiirin amacı anlam vermek değil, anlamın nasıl kurulduğunu göstermektir.
Bu makalenin temel iddiası şudur: Serdar Koçak, şiiri bir anlatım aracı olmaktan çıkarıp düşüncenin kurucu zemini hâline getirmektedir. Bu nedenle onun şiirinde özgürlük, deneyim ve aidiyet kavramları klasik anlamlarını kaybeder; yerlerini sürekli ertelenen, sürekli yeniden üretilen ilişkilere bırakırlar. Şairin kurduğu poetik evren, okuru nesnel gerçekliğin güvenli alanından uzaklaştırarak dilin belirsiz ama yaratıcı coğrafyasına taşır. Tam da burada şiir, estetik bir tür olmaktan çıkar ve siyasal bir eyleme dönüşür.
Dilin Egemenliği: Şiir Neyi Söyler Değil, Dili Nasıl Yönetir?
Serdar Koçak’ın şiirinde ilk dikkat çeken unsur, dilin artık düşüncenin taşıyıcısı olmamasıdır. Dil, bizzat düşüncenin üretildiği alandır. Ludwig Wittgenstein, “dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır.” derken, dil ile gerçeklik arasındaki ilişkiyi belirliyordu. Koçak ise bu önermeyi tersine çevirir. Onun şiirinde dünyanın sınırları değil, dünyanın kendisi parçalanmaktadır. “kum değil portakal değil / değil karası gemi kuzgunlarının…” Bu dizelerde dikkat çeken ilk hareket, sürekli olumsuzlamadır. Şair, nesneleri tanımlamaz; onları peş peşe iptal eder. Okuyucu henüz bir anlam kurmaya başlamışken şiir bu anlamı geri çeker. Böylece dil, temsil eden bir sistem olmaktan çıkar; sürekli kendisini bozan bir organizmaya dönüşür.
Burada Derrida’nın “différance” kavramı belirleyicidir. Anlam hiçbir zaman tam olarak ortaya çıkmaz; sürekli ertelenir. “Cezayir” sözcüğü de bu nedenle coğrafi bir isim olmaktan çok daha fazlasıdır. O artık herhangi bir ülkeyi göstermez. Daha doğrusu, gösteremediği ölçüde şiirsel bir güç kazanır. Çünkü temsil edilemeyen her şey, şiirin içinde yeni bir anlam üretme kapasitesine sahiptir. Şairin sorduğu “… bizdeki bu Cezayir tutkusu neden?” sorusu aslında cevabı olmayan bir sorudur. Sorunun amacı cevap almak değildir; okuyucunun düşünme düzenini bozmaktır. Gilles Deleuze’ün “oluş” kavramı burada açıklayıcıdır. Koçak’ın “Cezayir”i hiçbir zaman tamamlanmış bir anlam değildir; sürekli oluş hâlindedir. Her okuyuşta başka bir anlam üretir, her bağlamda yeniden doğar.
Bu nedenle şiirde “Cezayir”, aidiyetin kendisi değildir; aidiyet arzusunun hiç bitmeyen hareketidir. Okur onu yakaladığını sandığı anda şiir başka bir yöne sapar. Böylece şiir, anlamı üretmekten çok anlamın istikrarsızlığını gösterir. Jacques Rancière’in “estetik rejim” kuramı tam burada önem kazanır. Rancière’e göre sanatın siyaseti, doğrudan ideolojik mesaj vermesinde değil; duyumsanabilir olanın düzenini değiştirmesinde yatar. Serdar Koçak’ın şiiri de tam olarak bunu yapmaktadır. O, yeni bir dünya anlatmaz; dünyanın nasıl algılandığını değiştirir. Dolayısıyla şiirdeki politiklik, slogan üretmesinden değil; algının örgütlenişini dönüştürmesinden kaynaklanır. Okur artık aynı nesnelere eski gözleriyle bakamaz. Çünkü şiir, görme biçimini değiştirmiştir.
İşte bu nedenle Koçak’ın şiirinde dil yalnızca iletişim aracı değildir; egemenlik alanıdır. Şair anlamı yönetmez, okurun anlam üretme mekanizmasını yönetir. Bu ise günümüz şiirinde son derece radikal bir poetik tavırdır. Çünkü modern şiirin önemli bir kısmı anlamı çoğaltırken, Koçak anlamın kurulma sürecini hedef alır. Onun şiirinde asıl mesele “ne söylendiği” değil, söylemenin hangi koşullar altında mümkün olduğudur. Tam da bu noktada Serdar Koçak, yalnızca Türk şiirinin değil, çağdaş Dünya şiirinin de tartıştığı temel meselelerden birine dâhil olur: Dil gerçekten özgürleştirici bir alan mıdır, yoksa görünmez bir iktidar mekanizması mı? Koçak’ın cevabı nettir. Dil, aynı anda hem özgürlüğün hem de egemenliğin aracıdır. Şairin görevi ise bu ikili yapıyı görünür kılmaktır.
Aidiyetin Çöküşü: “Cezayir” Bir Coğrafya Değil, Düşüncenin Yarığıdır
Serdar Koçak’ın şiirinde “Cezayir”, ilk bakışta bir mekân adı olarak görünür. Oysa şiirin işleyişi, bu sözcüğü hızla coğrafi bağlamından koparır. Şair, “Cezayir”i bir ülke olmaktan çıkarıp, zihinsel ve varoluşsal bir eşiğe dönüştürür. Böylece sözcük, işaret ettiği nesneyi temsil etmek yerine, temsilin imkânsızlığını gösterir. Bu nedenle “Cezayir”, şiirde bir yer değil; dilin açtığı bir yarıktır. “… nasılsa Cezayir oluyor küsünce insan / dil küsüyor: Cezayir…” Bu dizelerde kırılan şey yalnızca anlam değildir; öznenin dünyayla kurduğu güven ilişkisi de parçalanmaktadır. Küsme eylemi, psikolojik bir durum olmaktan çıkar; dilin kendisine sirayet eden ontolojik bir kopuş hâline gelir. İnsan küstüğünde dil de küser; dil küstüğünde ise dünya artık eskisi gibi görünmez. Şiir tam da bu kırılmanın içinde doğmaktadır. Emmanuel Levinas’ın “öteki” düşüncesi burada belirleyici bir açıklama sunar. Levinas’a göre insan kendisini hiçbir zaman tamamlanmış bir özne olarak kuramaz; her zaman kendisini aşan bir başkalıkla karşı karşıyadır. Koçak’ın şiirindeki “Cezayir” de tam anlamıyla bu başkalığın adıdır. Onu kavramaya çalıştığımız anda elimizden kayar. Şiir, okuru sürekli başka bir anlam ihtimaline doğru iter. Böylece aidiyet, ulaşılan bir son değil, ertelenen bir süreç hâline gelir. Bu yüzden “aidiyet” kavramı son derece önemlidir. Çünkü Koçak’ın şiirinde aidiyet, insanın güvenle sığınabileceği bir liman değildir. Tam tersine, sürekli yer değiştiren, okuru daima yersiz yurtsuz........
