Neden başkasının bedeni hakkında konuşuyoruz?
Neden başkasının bedeni hakkında konuşuyoruz?N
Birini aylar sonra görüyorsunuz. Daha “Nasılsın?” demeden hızlı bir yoklama başlıyor: “Kilo almışsın.” “Çok çökmüşsün.” “Yüzün çok güzel, biraz kilo versen…” Bu sözler çoğu zaman hakaret eder gibi değil, çayın yanına kaşık bırakır gibi söyleniyor. Rahatsız edici olan biraz da bu: Başkasının görünüşü hakkında konuşmak, gündelik hayatın olağan bir hakkıymış gibi görülüyor.
Bir başkasının bedenine bakıp yorum yapmak her zaman saldırganlıktan doğmuyor. Kimi zaman aileden öğrenilmiş bir dil devreye giriyor; bazı evlerde kilo, saç, cilt, yaşlanma neredeyse hava durumu kadar rahat konuşuluyor. Üstelik yorumu yapan kişi gerçekten karşısındakine yardımcı olduğuna inanabiliyor.
Başkalarına bakarken bazen kendi yerimizi de yokluyoruz. Beden bunun en hızlı alanlarından biri. “O çok kilo almış”, “Yaşına göre iyi görünüyor”, “Kendini bırakmış” derken cümlenin görünmeyen öznesi bazen karşımızdaki değil, biziz: Ben neredeyim? Ben nasıl görünüyorum? Başkasının bedeni, kendi bedenimizle ilgili kaygımızı ölçtüğümüz bir cetvele dönüşebiliyor.
Bu karşılaştırmaya değer yargıları da karışıyor. Kilo iradenin, kırışıklık özbakımın, kaslı olmak disiplinin, estetik müdahale özgüven eksikliğinin kanıtıymış gibi okunuyor. “Kendini bırakmış” dediğimizde yalnız görünüşü tarif etmiyoruz; kişi hakkında da hüküm veriyoruz. Beden bir tür karneye dönüşüyor: Kim kendine hâkim, kim bakımlı, kim yaşını ‘iyi‘ taşıyor, kim bunlardan uzak. Üstelik kullandığımız ölçülerin ne kadarının gerçekten bize ait olduğunu pek düşünmüyoruz.
Body shaming yapan, yani bir başkasını bedeni üzerinden eleştiren herkes kıskanç, güvensiz ya da kötü niyetli değil. Bazen daha sıradan, bu yüzden fark edilmesi daha zor bir şey var: Kendi ölçülerimizi o kadar doğal kabul ediyoruz ki onları başkasının bedenine uygulamak bize müdahale gibi gelmiyor. Mesele yalnız kötü bir şey söylemek değil; bedeni sürekli ölçülecek, sınıflandırılacak bir şey haline getirmek. Olumlu bir değerlendirme bile bedeni aynı terazinin üzerinde tutabiliyor. Bir cümle söylüyor ve geçiyoruz. Karşı tarafın zihninde o cümle bazen daha uzun kalıyor.
Söylenen her söz elbette iz bırakmaz. Fakat beden tekrar tekrar başkalarının değerlendirmesine açıldığında, kişi kendi görünüşüne de bir seyircinin gözünden bakmayı öğrenebilir. Barbara Fredrickson ve Tomi-Ann Roberts’ın nesneleştirme kuramında tarif ettiği öz-nesneleştirme buna işaret ediyor: Beden, içeriden yaşanan bir deneyim olmaktan çıkıp dışarıdan izlenen, kontrol edilen bir görüntüye dönüşebiliyor. “Nasıl hissediyorum?” sorusunun önüne “Nasıl görünüyorum?” geçiyor.
Bu değişim gündelik hayatın küçük anlarında kendini belli ediyor. Açlığınızdan önce ne kadar yediğinizi, fotoğrafın taşıdığı anıdan önce kolunuzun nasıl çıktığını, denize girerken suyun serinliğinden önce karnınızı fark etmeye başlayabilirsiniz. İnsan hem bedeninin içinde yaşıyor hem de onu dışarıdan seyrediyor. Görünüş kaygısı arttıkça kendisini daha sık kontrol ediyor.
Birçoğumuz bu bakışla çok erken tanışıyoruz. “Ne kadar tombul”, “Çok cılız”, “Aman kilo alma” gibi sözler yetişkin için birkaç saniyelik sohbet olabilir. Çocuk ise kendi bedenine ilişkin dili henüz kurarken bu değerlendirmeleri de o dilin içine alabilir.........
