– Partizanska umetnost je istovremeno bila kurs opismenjavanja, politički manifest, psihološka uteha, instrument mobilizacije i estetska refleksija o metafizičkim pitanjima ljudske egzistencije. Usred nasilja, terora i masovnog uništavanja, stvarala je prostore nade i vizije budućnosti. Kultura je postala sredstvo samoosnaživanja – i pokretačka snaga društvene transformacije. Ta autentična hibridnost, multimedijalnost i multifunkcionalnost učinila je da partizanska umetnost ne samo postane produžetak najboljih tradicija međuratne jugoslovenske avangarde, već je i u 21. veku čini aktuelnom i modernom – kaže na početku razgovora za Danas Elena Massner, jedna od priređivača zbornika o ženama i partizanskoj umetnosti.

.Prošle jeseni, u godini kada je obeležavana 80. godišnjica pobede nad nacizmom i fašizmom u Drugom svetskom ratu, kod jednog od vodećih nemačkih akademskih izdavača Transcript iz Bielefelda objavljen je zbornik radova „Women and Partisan Art. Aesthetics and Practices of Resistance in Yugoslavia und Carinthia“.

Knjiga koja sadrži priloge trideset afirmisanih internacionalnih istraživačica i istraživača rezultat je saradnje slavističkih centara u Beču, Gracu i Klagenfurtu, a priredili su je Elena Massner, Cristina Beretta, Goran Lazičić i Markus Gönitzer.

Fokus zbornika su umetnost i kulturne prakse nastale unutar jugoslovenskog partizanskog pokreta tokom rata, kao i kasnije umetničke obrade i ideološki narativi o antifašističkom pokretu u Jugoslaviji i Koruškoj.

Projekat obuhvata i putujuću multimedijalnu izložbu koja je od početka 2025. bila postavljena u Hamburgu, Lajpcigu, Berlinu, Klagenfurtu i Beču.

Sve ovo, ali i Dan pobede nad fašizmom, bili su povodi za razgovor sa dvoje priređivača zbornika Elenom Messner i Goranom Lazičićem.

Jedno od pitanja koje se nameće kada je publikacija koju ste objavili u pitanju je kako su kultura i umetnosti uopšte nastajale u toku samog rata, borbi, na frontu, u retkim predasima i nakratko oslobađanim teritorijama? Štampale su se novine, pravile priredbe, pozorišne predstave… Šta to govori o važnosti ovog segmenta ljudskog života u takvim kriznim trenucima?

Elena Messner: Kulturno-umetnička i prosvetna delatnost bile su integralni deo pokreta otpora koji je predvodila Komunistička partija Jugoslavije. Izvor i pokretač tih tokova bile su praktične potrebe. Primarna funkcija bio je prenos informacija o toku i ciljevima rata, kao i komunikativna i simbolička izgradnja zajednice u antifašističkom otporu. Od pasivne uloge i poriva za preživljavanjem ta umetnost je među ljudima obuhvaćenim pokretom stvarala svest o tome da je aktivni otpor moguć i neophodan. Na tu praktičnu funkciju prirodno se nadovezivala univerzalna humanistička funkcija umetnosti koju pominjete. Širenje komunističke ideologije u okvirima jugoslovenske partizanske umetnosti tokom ratnih godina bilo je sekundarno.

Zbornik koji ste priredili posebno se osvrće na doprinos žena u partizanskoj umetnosti. Ukratko, koliki je njihov udeo........

© Danas