Terörsüz mizahın aynası
Komedyen Deniz Göktaş’ın yarın 14. Asliye Ceza Mahkemesi’nde “Cumhurbaşkanına hakaret”, “Dini değerleri aşağılama”, “Suçu ve suçluyu övme” iddiası ile 14. Asliye Ceza Mahkemesi’nde yargılanması başlıyor.
Kendisi belli ki komik olmamak için “komedyen” sıfatını pek sevmiyor. Yaptığı aslında has Türkçe bir iş. Bu işe, öğretmekten öğretmen, yönetmekten yönetmen, güldürmekten de “güldürmen” demek en doğrusu.
“Türkçe Sözlük” nedense bu güzelim sözcüğe yer vermemiş. Vardır ince bir nedeni, diyelim geçelim.
Sayın okurların belki malumudur, bendeniz biraz da komik duruma düşmemek için devlet ve yüksek yargı katında bile iplenmeyen yasa ve anayasa maddelerinden söz ederek yazı yazma yanlısı değilim.
2026 yılı 174 küsur milyarlık bütçesi ile 8 bakanlığı geride bırakan, Cumhurbaşkanlığına bağlı Diyanet İşleri’nin tüm yayınları gibi TDV İslam Ansiklopedisi’ne güveniyorum. Vebal ve günah varsa yönetenlerin başına.
Diyanet İslam Ansiklopedisi’nde “Mizah” için 14; “Hiciv” için 23 ve “Latife” için 6 madde yer alıyor.
Profesör Hasan Çiftçi madde yazarı olarak tanıdım. İncelemeleri de var: “Klasik İslam Edebiyatında Hiciv ve Sosyal Eleştiri (2002).
Çiftçi Hoca’nın çıkış noktası çok çarpıcı:
Hiciv ve mizah, geçmiş toplumların gerçek yüzünü anlamak bakımından methiyelerden daha değerli olabilir.
Çünkü methiye, yöneticiyi ve güçlü kişiyi çoğu zaman olduğundan çok daha iyi, adil, cesur ve kusursuz gösterirken; hiciv ve mizah toplumun zaaflarını, yöneticilerin tutumlarını, sosyal ilişkileri ve ahlaki bozulmaları daha gerçekçi yansıtır.
Özellikle vurguladığı iki nokta var: Methiye: “Yönetici adildir, herkes huzur içindedir.”
Hiciv/mizah: “Yönetici ve çevresindeki düzenin nasıl işlediğini ortaya koyar”
Dolayısıyla mizah, yalnızca gülmece değil, bir tarih ve toplumu okuma aracıdır.
Çiftçi Hoca, eski Arap, Fars ve Türk edebiyatlarındaki bu kavramların sınırlarının kesin olmadığını özellikle belirtiyor. Hatta birbirlerinin yerine kullanıldıkları da oluyor. Buna rağmen aralarında işlev bakımından önemli farklar bulunduğunu söylüyor.
Temelinde kişisel çıkar, kızgınlık ve kin vardır. Bir kişiyi:
• ayıbını ortaya çıkarmak,
• gülünç duruma düşürmek amacı ağır basar.
Bu nedenle hiciv çoğu zaman kişiye yöneliktir.
Çiftçi'nin çok önemli tespiti şu:
Bir kişiye yönelik hicvin etkisi, o kişinin ortadan kalkmasıyla zamanla azalabilir.
Yani hiciv çoğu zaman kişisel ve geçicidir.
şaka saçmalık eğlence güldürme ekseninde gerçekleşir.
Bazen kaba veya müstehcen unsurlar da taşıyabilir.
Hezel = “Gülelim, eğlenelim.” diyebileceğimiz alana daha yakındır.
Fakat Çiftçi, hezelin her zaman değersiz olmadığını da özellikle vurguluyor. Mevlânâ gibi büyük isimlerde hezel kavramının zaman zaman eğitim, gerçek ve hikmet taşıyan kapalı anlatımlar için de kullanıldığını belirtiyor
Mizahın ayırıcı özelliği: Gülmenin arkasında bir toplumsal amaç bulunmasıdır. Sadece güldürmek değil, düşündürmek ve değiştirmek.
• toplumsal kusuru gösterir,
• yanlış davranışı açığa çıkarır,
• mevcut düzeni sorgular,
•........
