Devrim tarihinin, bizatihi devrimciler, teorisyenler tarafından en çok eleştirilen isimlerinden biridir Blanqui. “Komplocu”, “neo-jakoben”, “Bakunin benzeri bir anarşist”, “yalnızca bir barikat ustası” gibi yakıştırmaların zamanla klişeye dönüşmesiyle çoğu zaman da öyle değerlendirildi ne yazık ki. David Bensaid ve Michael Löwy onunla ilgili makalelerine şu başlığı atmışlardı: Auguste Blanqui, Heretical Communist. Bu makalenin öncelikle başlığı üzerinde duran Derviş Aydın Akkoç şunları yazmış:

“Siyaseten netameli bir alanda dolaşılacağı daha başlıktan belli. Zira Bensaid ve Löwy ikilisi, söz konusu makalede modern komünizm yahut sosyalizm tarihi içinde yer alan ‘makul’, yani mevcut normlar kapsamında pek gerilim duyulmadan normal çerçeveye dahil edilebilen, tasdiklenmiş bir komünisti değil, aksine ‘heretical’ sıfatının teolojik anlamlarının da açığa vurduğu üzere ’kafir’, ‘sapkın’, ‘münafık’, ‘zındık’ bir komünisti odağa alacaklardır. Kendi tarihi göz önüne alındığında, türlü negatif-pejoratif söylem tabakalarıyla kaplı ‘komünizm’ kavramı dışarıdan; egemen sınıfların ideolojik ve ahlaki söylemlerinden esinlerle değil, ‘içeri’den ama sıra dışı bir efsane simadan hareketle değerlendirilecektir.”

“Siyaseten netameli bir alanda dolaşılacağı daha başlıktan belli. Zira Bensaid ve Löwy ikilisi, söz konusu makalede modern komünizm yahut sosyalizm tarihi içinde yer alan ‘makul’, yani mevcut normlar kapsamında pek gerilim duyulmadan normal çerçeveye dahil edilebilen, tasdiklenmiş bir komünisti değil, aksine ‘heretical’ sıfatının teolojik anlamlarının da açığa vurduğu üzere ’kafir’, ‘sapkın’, ‘münafık’, ‘zındık’ bir komünisti odağa alacaklardır. Kendi tarihi göz önüne alındığında, türlü negatif-pejoratif söylem tabakalarıyla kaplı ‘komünizm’ kavramı dışarıdan; egemen sınıfların ideolojik ve ahlaki söylemlerinden esinlerle değil, ‘içeri’den ama sıra dışı bir efsane simadan hareketle değerlendirilecektir.”

Doğrusu biraz çetrefilli ifade edilse de mesele bu. Blanqui, bu “negatif-pejoratif” bakış açısıyla eleştirinin sınırları aşan bir dille değerlendirilmiştir zaman zaman.

Onu anlayabilmek, yazdıklarını kavrayabilmek bağlamında yaşamına bir bakmak iyi olur sanırım: Hayatının neredeyse yarısını hapishanelerde geçirdiği için L’enfermé (mahkûm) lakabını almıştır. 1830 Temmuz Devrimi, 1839 Paris Ayaklanması ki başarısız olmuştur, 1848 Şubat Devrimi ve ünlü Paris Komünü safhalarında önde gelen isimlerden biridir. (Etkisinin gücünü şuradan anlayabiliriz: Komüncüler, ellerine geçirdikleri bütün rehineleri verip, Blanqui’nin serbest bırakılmasını istemişler, dönemin Versay hükümeti bu teklifi reddetmiştir.) Birçok devrimci örgütün kurucularındandı. Hem monarşiye hem de kapitalizme karşı ödünsüz bir tavrı ve mücadelesi vardı. Fransa’da rejimler değişti ama çoğu yönetim onu zindana atmaktan vazgeçmedi. 1844’te, Mont-Saint Michael Kalesi zindanındayken sağlığı çok bozulmuştu. Onun öleceğini düşünen Louis -Philippe, şehit bir kahramana dönüşeceği kaygısıyla onu affetti. Ancak Blanqui hapishaneden meydan okuyarak bu affı reddetti, yoldaşlarıyla kaldı. Sonrasında da iyileşmeyi başarmıştı.  Devrimin, halkın kendi hareketiyle olacağına inanmıyor, profesyonel devrimcilerin silahlı bir darbeyle iktidarı ele geçirmesi gerektiğini savunuyordu. Bu görüşe daha sonraları Blankizm adı verildi. Bu eylem gerçekleştirildikten sonra geçici diktatörlükle burjuvaziyi silahsızlandırmak, kilise ve büyük mülk sahiplerinin mallarına el koymak, ekonomiyi devlet kontrolüne almak gibi yöntemlerin uygulanmasından yanaydı. Üretim araçlarının halka ait olması gerektiğini de söylüyordu. Karl Marx, onu Fransız Proleter Partisi'nin hem beyni hem de ilham kaynağı olarak görmüştür. Blanqui’nin fikirlerinin Marx’ın proletarya diktatörlüğü kavramını etkilediği söylenebilir. Oysa Engels, onu sert bir biçimde eleştirmiş ve bu tür komploculuğun bir tek Rusya’da başarılı olma olasılığından söz etmiştir. 1874’te şu satırları kaleme almıştı:

“Blanqui, özünde bir siyasal devrimcidir, yalnızca duygularından ötürü, halkın çektiği çilelere karşı sempati duyduğundan ötürü sosyalisttir, ama ne sosyalist teoriye ne de toplumsal reformlar için kesin pratik önerilere sahiptir.”

“Blanqui, özünde bir siyasal devrimcidir, yalnızca duygularından ötürü, halkın çektiği çilelere karşı sempati duyduğundan ötürü sosyalisttir, ama ne sosyalist teoriye ne de toplumsal reformlar için kesin pratik önerilere sahiptir.”

Belli ki Engels, Blanqui’nin devrimci mücadelesinin ardında yatan teorik çalışmalardan haberdar değildi. Rosa Luxemburg ve Lenin de onu işçi sınıfından kopuk, konjonktür analizi zayıf, güçsüz darbeci anlayışı olduğu gerekçesiyle eleştirmişlerdir; Engels kadar sert olmasalar da. (İlginçtir ki Engels ve Luxemburg, Lenin’i de Blankist olmakla eleştirmişlerdi.)   Yargılandığı davalardan birinde mesleğini soran yargıca, “proleter” yanıtını vererek, profesyonel devrimci kavramının öncülüğünü de yapmıştı.

Blanqui, teoriyi değil eylemi, pratiği önemseyen biri sanılsa da bu, indirgemeci bakış sonucu ortaya çıkan bir kanaatti. Asıl istediği pratikte sınanmış bir devrimci teoriyi geliştirmekti. Sorunları teorik olarak çözdükten sonra eyleme geçme fikrine karşıydı. Bu yüzden Proudhon’cularla yıldızı hiç barışmamıştır. Belki de teori ve eylem arasında bir “aralık” olmasının sorunlara yol açacağını düşünüyordu. Bunun, interregnum (fetret) kavramıyla açıklanabilecek bir aralık olabileceğini, iktidar boşluğu yaratarak, devrimi kesintiye uğratacağını düşünmüş, daha doğrusu sezmiş olabilir mi? Kendisinden sonra dünyaya gelen Gramsci’nin artık klişeleşen cümlesiyle (ölmekte olan eski, doğamayan yeni) bir krizin, tıkanmanın olduğu o mahut ara dönem. Teorik çözümlemenin ardından gelen süreçte eylemin, sınanmamış, pratikte olabilecek sorunları yaşayacağı, dolayısıyla tıkanabileceği ve her kafadan bir ses çıkmasıyla bir fetret aralığına dönüşebileceği kaygısını mı taşıyordu Blanqui; buna dair kesin bir bilgiye sahip değiliz. Ancak, bu bağlamda bir sezgisi olabileceğini düşünmekte de bir mahzur yoktur sanırım. (İnterregnum kavramı üzerine Orhan Koçak’ın Birikim Dergide yazdığı ve ardı ardına yayınlanan o üç sıkı yazı, gerçekten zihin açıcıydı.) Orhan Koçak’tan mülhem söyleyelim: Bir Borromeo Düğümünün varlığı söz konusu olabilir Blanqui’nin endişesinde. Teori ve eylemi bağlayan insan zihninin farklı tartışmalara girmesi durumunda diğer iki halkanın da kopacağı, ilişkisizleşeceği kaygısı, belki de sezgisi. Yani teori eylemle sınanırsa, eyleyen ve düşünenin olduğu halka diğer iki halkayı birleştiren halka olur, kopma yaşanmaz, aralık oluşmaz. Blanqui; aralıksız, iç içe bir hareketi önerirken, bunun mahzurlarını dile getirip pejoratif bir bakış açısıyla değerlendirenler, mümkünlüğünü ne kadar tartışmışlardır; düşünmek gerek. Aslında buraya kadar aktardıklarımın, Blanqui’yi kimileri için hatırlamak, kimileri içinse biraz da olsa tanımak anlamında yararlı olduğunu zannediyorum. Ancak asıl değinmek istediğim, onun zindan koşullarında yazdığı astronomik çalışma metni: Yıldızlardan Ebediyete. Astronomiyi Temel Alan Bir Varsayım.

19. yüzyılın düşünen sosyalist insanlarının, felsefeyle yetinmeyip pozitif bilimlerden sosyolojiye birçok disiplinle ilişki kurduklarını biliyoruz. Sunuş bölümünde, kitabı çeviren Tuncay Birkan bu konunun altını çiziyor (s. 13):

“Kropotkin coğrafyacı ve hayvan bilimciydi, Paris Komününün önde gelen şahsiyetlerinden coğrafyacı Elisée Reclus’nün altı ciltlik L’homme et la terre çalışması bugün ekolojinin kurucu metinlerinden biri kabul ediliyor. Bilindiği üzere, Marx’ın doktora tezi ve ilk önemli metni ‘Demokritos ve Epikuros’un Doğa Felsefeleri Arasındaki Fark’ başlığını taşıyordu (…) Engels’in bugün felsefi hamlığı ve ‘diyalektik’ kavramının yetersizliği nedeniyle genellikle istihza ile okunan veya zikredilen Doğanın Diyalektiği bile döneminin bilimsel gelişmelerini yakından takip etmeye yönelik oldukça kaba saba ama samimi bir gayretin ürünü sayılabilir.”

“Kropotkin coğrafyacı ve hayvan bilimciydi, Paris Komününün önde gelen şahsiyetlerinden coğrafyacı Elisée Reclus’nün altı ciltlik L’homme et la terre çalışması bugün ekolojinin kurucu metinlerinden biri kabul ediliyor. Bilindiği üzere, Marx’ın doktora tezi ve ilk önemli metni ‘Demokritos ve Epikuros’un Doğa Felsefeleri Arasındaki Fark’ başlığını taşıyordu (…) Engels’in bugün felsefi hamlığı ve ‘diyalektik’ kavramının yetersizliği nedeniyle genellikle istihza ile okunan veya zikredilen Doğanın Diyalektiği bile döneminin bilimsel gelişmelerini yakından takip etmeye yönelik oldukça kaba saba ama samimi bir gayretin ürünü sayılabilir.”

Örnekler daha da çoğaltılabilir elbette. Görüldüğü üzere sosyalist düşün insanları tüm disiplinlerle ilişki kurarak, kendilerini, atletizm deyimiyle, atlet komple olarak hazırlamak istemişler; dünyayı değiştirmenin ancak böyle mümkün olabileceğine inanarak. Diğer cenahta ise Heidegger, bilim karşısında takındığı eleştirel tavrını, “bilim düşünmez” diyerek kristalleştirmiştir. Bugün, bilimin uzmanlaşma yoluyla, düşünmeyi bir kenarda tutarak sermayeyle iç içe girmesinin sonuçlarının hangi kökene dayandığını düşünmek, kavramak gerekmiyor mu; toplumsal kayıtsızlığına bakıldığında.

İlk bakışta, Yıldızlardan Ebediyete gibi bir metin yazmasının zindan koşullarından zihinsel kaçış, eylemi bırakıp düşünsel alana geçiş ya da sığınma olduğu sanılabilirse de Blanqui, bu metnin müsveddesiyle birlikte, komünizme olan bağlılığının göstergesi olarak yazdığı Sermaye ve Emek metnini de aynı zamanda kız kardeşine teslim etmişti. Onun geri çekilmediğinin bir göstergesi de o sırada hapiste olmasına rağmen Paris Komünü üzerinden de yargılanmasıdır. Tek anlamlı bir ilerleme yasasına inanmıyordu zindandaki devrimci; komünizmin bilimin ışığına dayandığına inanıyordu. Pozitivistleri eleştirse de bilimin işlevi konusunda onlar kadar netti. Gökyüzünün bilgilerin paylaşılmasının, o bilgiyi paylaşan insanların da eşit olmasıyla anlam kazanacağını savunuyordu. Şöyle diyordu Toplumun Geleceği Komünizm metninde:

“Bir düşünün, bir gece ansızın bütün askerler bilginlere dönüşmüş. Ertesi sabah subayların kışlaya gelişinin nasıl........

© Birikim