Diyarbakır’da Sivil Toplum: Yerellik, Müşterekler ve İnşa Siyaseti Üzerine
Türkiye’nin demokratik geleceği ile Kürt meselesinin demokratik çözümü, ilişkili üç kritik soruyu gündeme getiriyor: Yerel olan nasıl siyasallaşacak, müşterekler nasıl büyütülecek ve itirazın ötesine geçen bir inşa siyaseti nasıl geliştirilecek?
Diyarbakır uzun yıllardır yerelleşme tartışmalarının, hak mücadelelerinin, siyasal itirazın ve toplumsal dayanışmanın önemli merkezlerinden biri. Fakat şehrin bu tarihsel birikimi, tek başına demokratik bir gelecek kurmaya yetmiyor. Bu birikimin şehrin değişen toplumsal yapısıyla nasıl ilişki kurduğu, kimleri kapsadığı, kimleri dışladığı, toplumsal müşterekleri ne düzeyde büyüttüğü ve ortak bir siyasal kapasiteye dönüşüp dönüşmediği önem arz ediyor.
Diyarbakır’da yerel kamu hizmetleri izlemeye yönelik devam eden bir proje kapsamında ve sivil toplum aktivistlerinin katılımıyla yaptığım saha araştırması, bu sorular için anlamlı bir başlangıç sunuyor. Dicle Toplumsal Araştırmalar Merkezi’nin (DİTAM) liderlik ettiği Diyarbakır Yerel Hizmetleri İzleme Ağının Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar Yolunda Diyarbakır: Sivil Toplum Saha Araştırması Raporu bulguları bütün sivil toplum çevresini temsil etme iddiasında değil; ancak alanın güçlü yanlarını ve gerilimlerini tartışmaya açacak bir fotoğraf veriyor.
Bu fotoğrafta, deneyimli ve kıdemli bir sivil toplum çevresi, insan hakları ve dil-kimlik hakları etrafında biriken güçlü bir mücadele geleneği var. Bununla birlikte, genç katılımcılara erişim, sınıfsal ve toplumsal cinsiyet bazlı eşitsizliklere yönelme, farklı toplumsal deneyimleri ortak bir gündemde buluşturma gibi birçok alanda sorular ve sorunlar da bulunuyor.
Kök Salmak Temsil Etmeyi Sağlar mı?
Diyarbakır sivil toplumu kıdemli, deneyimli ve oldukça yerli. Aktivistlerin yüzde 78’i yirmi yılı aşkın süredir Diyarbakır’da yaşıyor; yüzde 72’si kentte doğmuş. Katılımcıların yüzde 69’u en az on yıllık sivil toplum deneyimine sahipken yalnızca yüzde 13’ünün deneyimi bir ila beş yıl arasında. Bu veriler, sivil toplumunun önemli bir tarihsel ve toplumsal hafıza taşıdığını gösteriyor. Kentin dönüşümünü, çatışma ve baskı dönemlerini, hak mücadelelerini ve yerel siyasetin değişen imkânlarını uzun yıllar deneyimlemiş bir çevreden söz ediyoruz. Ancak aynı tablo, sivil toplumun kendisini yenileme kapasitesini yitirmeye başladığına ve sivil toplumla sınırlı olmayan bir krize işaret ediyor.
Yerellik elbette belirli bir yerde uzun süre bulunmayı ya da o oranın geçmişiyle bağ kurmayı, onun bir parçası olmayı gerektirir. Bununla beraber, yerellik, özellikle siyasal anlamda, farklı kesimlerinin deneyimlerini, ihtiyaçlarını ve çatışmalarını siyasal olarak temsil edebilme kapasitesine de işaret eder. Bir yapının bir yerde köklü olması, oranın bütününü temsil ettiği anlamına gelmez. Hatta eleştiriye kapandığı ve yeni toplumsal kesimlerle ilişki kuramadığı durumda, tarihsel birikim yenilenmenin önünde aşılması zor bir engele, içinden çıkılması zor bir patikaya da dönüşebilir.
Diyarbakır’da sivil toplum alanında yeni aktivist katılımının sınırlı olması gelecek açısından bir krize işaret ediyor. Kuşkusuz buradan doğrudan bir kuşak çatışması sonucu çıkarmak mümkün değil. Fakat sivil toplumun deneyimli kadrolarıyla yeni katılımcılar arasında geçmişte daha güçlü kurulan bağ ve süreklilik bugün yeterince kurulamıyor.
Burada ilk akla gelen soru şu: yeni kuşaklar yalnızca mevcut örgütlerin çalışmalarına eklemlenecek kişiler mi olacak, yoksa gündemlerini, örgütlenme biçimlerini, alanlarını ve karar alma süreçlerini değiştirebilecek özneler olarak mı görülecek? Soru şu şekilde de formüle edilebilir: açık, kapsayıcı ve çoğulcu bir yerelliğin inşasıyla........
