Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

İslâm, Diğer Dinler ve İdeolojilerde Yönetim Biçimlerinin Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi

Prof. Dr. Hadi SAĞLAM – İslâm Hukuku Anabilim Dalı Başkanı

İnsanlık tarihi, yalnızca medeniyetlerin yükseliş ve çöküşlerini değil; iktidarın kime ait olduğu, hangi sınırlar içinde kullanılacağı ve neye hizmet edeceği sorularına verilen cevapların tarihsel seyrini de yansıtır. İlkel kabile düzenlerinden imparatorluklara uzanan süreçte yönetim, çoğu zaman gücün kişide veya sınıfta toplandığı, kutsallık atfedilerek meşrulaştırıldığı yapılara sahne olmuştur. Antik ve Orta Çağ dünyasında kral, imparator ya da hükümdar; ya doğrudan tanrısal bir nitelik taşımış ya da tanrının yeryüzündeki gölgesi olarak konumlandırılmıştır. Bu aşamada iktidar, hukuka tâbi kılınmaktan ziyade kutsallıkla korunmuş; adalet ise ilke olmaktan çok yöneticinin iradesine bırakılmıştır.

İslâm siyaset düşüncesinde kullanılan “zıllullah fi’l-arz” (Allah’ın yeryüzündeki gölgesi) tasviri, bağlamından koparıldığında iktidarı sınırsızlaştıran bir imtiyaz gibi algılansa da, aslında yöneticinin emanet ve mesuliyet altında bulunduğunu hatırlatan ahlâkî bir uyarı niteliği taşır. Bununla bağlantılı “halîfetullah” anlayışı ise insanın –dolayısıyla yöneticinin– yeryüzünde mutlak egemen değil, ilâhî iradenin çizdiği sınırlar içinde tasarrufta bulunan bir vekil olduğunu ifade eder. Bu yaklaşım, iktidarın ontolojik olarak sınırlanması gerektiğini ortaya koyan erken ve güçlü bir normatif çerçeve sunar. Böylece yönetim, kutsallaştırılan bir güç değil; hesapla kayıtlı bir sorumluluk olarak anlam kazanır.

Zamanla insanlık, iktidarın kişide ve sınıfta yoğunlaşmasının doğurduğu zulüm, keyfîlik ve istismarı tecrübe etmiş; bu tecrübe, yönetimi kişiden kuruma, keyfîlikten hukuka, iradeden kurala taşıma arayışlarını doğurmuştur. Feodal monarşilerden mutlak krallıklara, ruhban merkezli teokratik yapılardan anayasal yönetimlere uzanan süreçte idare hukuku, iktidarı sınırlama çabasının bir ürünü olarak gelişmiştir. Bu tarihsel seyirde asıl hedef, yönetimi kusursuzlaştırmak değil; adaleti daha güvenli ve sürdürülebilir biçimde tesis edebilmek olmuştur.

Bu arayışın modern dünyadaki en belirgin sonucu demokrasi olmuştur. Demokrasi, yönetimde meşruiyeti kutsallıkta değil; katılım, temsil ve rıza ilkelerinde arayan bir model olarak, insanlığın ulaştığı önemli bir merhaleyi temsil eder. İktidarın kişiden alınarak kurumsal yapılara devredilmesi, yöneticinin hukuka ve kamuoyuna karşı sorumlu hâle gelmesi ve çoğulcu mekanizmaların işletilmesi bakımından demokrasi, bugün için adaleti tesis etmeye en elverişli araçlardan biri olarak kabul edilmektedir. Bu yönüyle demokrasi, insanlığın yönetim tecrübesinde inkâr edilemez bir kazanımdır.

Ne var ki demokrasi, yönetim tarihinin nihai ve değişmez formu değildir. Zira yönetim biçimlerini değerli kılan şey, adları veya prosedürleri değil; adaleti üretme ve koruma kapasiteleridir. Demokrasi, çoğunluk iradesini merkeze alırken, çoğunluğun da sınırlandırılması gerektiği sorununu her zaman çözebilmiş değildir. Bu sebeple demokrasi, bir amaç değil; adaleti tesis etmeye yarayan tarihsel bir araçtır. İnsanlık, geçmişte daha ilkel yönetim biçimlerini aşarak bugüne ulaştığı gibi, ileride adaleti daha sahih ve kapsayıcı biçimde teminat altına alacak yeni bir yönetsel çerçeveye de ihtiyaç duyabilir. Bu bağlamda değişken olan yönetim şekilleri; sabit ve vazgeçilmez olan ise adaletin korunması, hukukun üstünlüğü ve iktidarın kendini sınırlamayı kabul etmesidir.

İşte bu çalışma, insanlığın ürettiği yönetim biçimlerini İslâm, diğer dinler ve ideolojiler bağlamında karşılaştırarak; şekillerden ziyade ilkeleri, araçlardan ziyade gayeyi merkeze almayı amaçlamaktadır. Zira hangi ad altında olursa olsun, bir yönetimi meşru ve değerli kılan şey; iktidarı yücelten değil, adaleti ikame eden bir düzen kurabilmesidir.

1. ONTOLOJİK ZEMİN OLARAK İNSAN: KUL, BİREY VE TEBAA AYRIMI

Yönetim biçimlerini birbirinden ayıran temel unsur, kurumsal yapılanmalar veya teknik işleyişten önce, insana yüklenen ontolojik anlamdır. Zira insanın nasıl tanımlandığı, iktidarın nasıl kurulacağını ve hangi sınırlar içinde işleyeceğini doğrudan belirler. Modern yönetim teorilerinde insan tasavvuru genellikle iki uç arasında şekillenmiştir: Liberal paradigmalarda insan, özerk ve çıkar temelli birey olarak ele alınmış; bu yaklaşım özgürlüğü yüceltirken sorumluluğu ikincilleştirmiştir. Böylece siyaset, ortak iyiyi inşa eden ahlâkî bir faaliyet olmaktan ziyade, bireysel menfaatlerin dengelendiği bir pazarlık alanına dönüşmüştür. Otoriter ve kolektivist modellerde ise insan, devletin bekası veya ideolojik hedeflerin taşıyıcısı hâline getirilmiş; bireysel değer, düzen ve istikrar adına tali kılınmıştır. Her iki yaklaşımda da insan, ya aşırı bireyselleştirilmiş ya da araçsallaştırılmış; sonuçta iktidar karşısında korunaksız bırakılmıştır.

İslâm’ın yönetim anlayışı ise bu ikiliği aşan özgün bir ontolojik zemin sunar. İslâm’da insan, ne mutlak birey ne de edilgen tebaa olarak tanımlanır; insan mükellef bir kuldur. “إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً” — “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” (Bakara 2/30) ifadesi, insana yetki verirken aynı anda sorumluluk yükler. Bu çerçevede özgürlük, sınırsız bir tasarruf alanı değil; emanet bilinciyle kayıtlı bir imkândır. Hesap fikri bu ontolojinin ayrılmaz parçasıdır: “وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ” — “Onları durdurun; çünkü sorgulanacaklardır.” Böylece İslâm, yönetimi insanın hevasına veya çoğunluğun keyfî iradesine değil; emanet, mesuliyet ve adalet eksenine oturtur. Bu noktada iktidarın sınırı, yalnızca kurumlar veya prosedürler değil; insanın ontolojik konumu ve ahlâkî sorumluluğudur.

2. EGEMENLİĞİN METAFİZİĞİ: İLÂHÎ HÂKİMİYET, HALK EGEMENLİĞİ VE RUHBAN OTORİTESİ

Yönetim teorilerinin merkezinde yer alan egemenlik kavramı, yalnızca siyasî yetkinin kime ait olduğunu değil; iktidarın nihai meşruiyet kaynağını da belirler. Tarihsel olarak egemenlik, çoğu zaman ilâhî bir referansla veya kutsallık atfedilen kişi ve sınıflar üzerinden temellendirilmiştir. Teokratik yapılarda bu yetki, Tanrı adına konuştuğu iddia edilen ruhbani bir sınıfa devredilmiş; böylece hakikat, toplumsal olarak paylaşılabilir bir ilke olmaktan çıkarılarak sınıfsal bir ayrıcalığa dönüştürülmüştür. Modern demokrasilerde ise egemenlik teorik olarak halka nispet edilmekte; ancak pratikte bu yetki çoğu zaman örgütlü çıkar grupları, sermaye ve medya aracılığıyla dolaşıma girmektedir. Bu durum, egemenliğin kaynağı ile kullanım biçimi arasında ciddi bir meşruiyet gerilimi üretmektedir.

Nitekim çoğunluk iradesinin mutlaklaştırılması, adaletin teminatı olmak bir yana, yeni bir tahakküm biçimine kapı aralayabilmektedir. Tocqueville’in işaret ettiği üzere, çoğunluk sınırsız bırakıldığında iktidar, hukuku koruyan bir zemin olmaktan çıkarak çoğunluğun zorbalığına dönüşme riski taşır. Bu çerçevede egemenlik, ya ruhban sınıfının ya da çoğunluğun mutlaklaştırılması yoluyla ontolojik ve ahlâkî sınırlarını yitirir. Böyle bir zeminde iktidar, denetlenmesi gereken bir emanet değil; meşruiyetini kendinden menkul gören bir güç hâline gelir.

İslâm’ın tevhid esaslı yönetim anlayışı ise egemenliği metafizik olarak Allah’a, hukukî ve fiilî olarak insana emanet eder. “اَلْحُكْمُ إِلَّا لِلّٰهِ” — “Hüküm yalnızca Allah’ındır” ilkesi, insan iradesini iptal eden değil; onu sorumluluk ve sınır bilinciyle kayıtlayan bir normatif çerçeve sunar. Bu yaklaşımda yönetici, hak sahibi değil; emanet taşıyıcısıdır. el-Mâverdî’nin ifadesiyle iktidar, sahibine değil; üstlenilen sorumluluğa bakılarak anlam kazanır. Böylece egemenlik, ne ruhban sınıfının tekelinde ne de çoğunluğun keyfî tasarrufuna bırakılır; hukuk ve adaletle çevrelenmiş bir yetki alanı hâline gelir.

Tevhid, siyasî iktidarı ilâhîleştirmez; aksine onu hesap verilebilir kılar. Bu yönüyle tevhid merkezli egemenlik anlayışı, beşerî yönetim biçimlerinin ürettiği meşruiyet krizlerine karşı, egemenliği gücün değil; adaletin hizmetine sunan ilkesel bir üst çerçeve sunmaktadır.

3. İKTİDARIN HUKUKÎ NİTELİĞİ: MEŞRUİYET ÜRETİMİ Mİ, SORUMLULUK YÜKÜ MÜ?

Modern siyasal sistemlerde iktidar, çoğu zaman meşruiyet üretme kapasitesi üzerinden tanımlanır. Seçimler, temsil mekanizmaları ve rıza süreçleri, teorik olarak iktidarı sınırlandırmak için tasarlanmış olsa da pratikte bu araçlar, iktidarın devamlılığını ve kabul edilebilirliğini sağlamaya hizmet edebilmektedir. Bu bağlamda hukuk, iktidarı denetleyen bağımsız bir normatif çerçeve olmaktan çıkarak, iktidarın kararlarını meşru gösteren teknik bir aygıta dönüşme riski taşır. Modern pozitif hukuk anlayışı, hukukun geçerliliğini adaletle olan bağından koparıp norm koyucu otoritenin iradesine bağladığında, iktidar hukukun muhatabı olmaktan ziyade hukukun üreticisi konumuna yükselir. Böyle bir zeminde hukuk, gücü sınırlayan bir ilke değil; gücü tahkim eden bir enstrüman hâline gelir.

İslâm hukuk düşüncesinde ise iktidarın hukukî niteliği temelden farklıdır. Yönetme yetkisi, hak üretmez; yükümlülük doğurur. İktidar, ayrıcalık değil; ağır bir emanet olarak telakki edilir. “الْخَرَاجُ بِالضَّمَانِ” — “Kazanç, sorumlulukla birliktedir” kaidesi, siyasî iktidarı doğrudan külfet ve mesuliyetle kayıtlar. Bu........

© Akademik Akıl