Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tıp Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

"HAYATI: doğal bir OKUyuşla; PAYLAŞmak"

Bütüncül Editörlük Yetkinlik Çerçevesi

Nitelikli Bilimsel Dergi Editörünün Bilimsel, Kişisel ve Sosyal Özellikleri Üzerine Kavramsal Bir Model Önerisi

Bilimsel yayıncılık, akademik bilginin üretimi, doğrulanması ve dolaşımını düzenleyen çok aktörlü ve karmaşık bir ekosistemdir. Bu ekosistemde dergi editörleri, yayımlanacak çalışmaların seçimi, bilimsel kalitenin korunması ve yayın etiğinin gözetilmesi açısından kilit karar verici aktörler arasında yer almaktadır. Galipeau ve diğerlerinin (2016) gerçekleştirdiği kapsamlı sistematik derleme, editörlük rol ve sorumluluklarının tematik başlıklar altında sınıflandırılabileceğini göstermektedir. Benzer şekilde, Moher ve diğerlerinin (2017) yürüttüğü uzlaşı temelli çalışmada editör ve hakemlere yönelik çekirdek yeterlik alanları tanımlanmış ve yapılandırılmış bir yeterlik çerçevesi geliştirilmiştir.

Editörlük yetkinlikleri teknik-etik perspektiften (Moher ve diğerleri, 2017; COPE, 2011), liderlik perspektifinden (Ware & Mabe, 2015) ya da dijital dönüşüm perspektifinden (OA Journals Toolkit, 2025) ayrı ayrı ele alınmakta; bu makale, belirtilen boyutları bütüncül ve dinamik bir model içinde bir araya getirmekte ve editörlük yetkinliklerini Bütüncül Editörlük Yetkinlik (BEY) Modeli çerçevesinde yapılandırmaktadır.

Model, kuramsal kökleri itibarıyla sistemik düşünce geleneğiyle akraba bir perspektife dayanmaktadır (Senge, 1990; Checkland, 1999). Sistemik düşünce; bir bütünün parçaları arasındaki karşılıklı bağımlılıkları, geri bildirim döngülerini ve bütünden türeyen ortaya çıkışları analiz eder. Bu çerçeve editörlük rolüne uyarlandığında, editöre atfedilen “bilimsel, kişisel, sosyal ve stratejik” boyutların birbirinden bağımsız nitelikler olmadığı; aksine karşılıklı etkileşim içinde işleyen ve birbirini besleyen alt sistemler olarak kavramsallaştırılması gerektiği görülür. Modelin merkezinde yer alan editör ise bu boyutların kesişiminde konumlanan ve aralarındaki etkileşimi yöneten bütünleştirici bir aktör olarak ele alınmaktadır.

Modelde dört boyut eşit ağırlıkta ve karşılıklı bağımlı bir yapı içinde konumlanmaktadır. Bilimsel boyuttaki yetkinlik, etik ve yayın kararlarının niteliğini doğrudan etkilerken; kişisel boyuttaki dürüstlük ve sorumluluk, kurumsal güvenilirliğin temelini oluşturur. Sosyal boyuttaki iletişim ve iş birliği becerileri, editöryal liderliğin etkinliğini belirlerken; stratejik boyuttaki vizyon ve öngörü, derginin sürdürülebilir gelişimini yönlendirir. Bu boyutlardan herhangi birindeki zayıflık, sistemin bütünsel işleyişini sekteye uğratmakta; buna karşılık boyutlar arasındaki denge ve etkileşim, editörlük performansının kalitesini belirleyen temel unsur olarak ortaya çıkmaktadır.

Şekil 1. BEY Modeli — Kavramsal Diyagram

Tablo 1. BEY Modeli — Yetkinlik Özet Tablosu

3.1 Birinci Boyut: Bilimsel Yetkinlikler

  3.1.1 Alan Uzmanlığı ve Kavramsal Genişlik

Editörün alan uzmanlığı, yönettiği derginin kapsadığı disiplinde derinlemesine bilgi birikimine ve bu birikimi farklı kaynaklarla sentezleme kapasitesine işaret etmektedir. Moher ve diğerlerinin (2017) çerçevesinde editörlerin “dergilerinin kapsadığı alanlarda deneyim sahibi olmaları ve geniş bir bilgi yelpazesinden bilgileri sentezleyerek bilinçli kararlar verebilmeleri” temel bir yeterlilik olarak tanımlanmaktadır. Ware ve Mabe (2015) ise bu uzmanlığın disiplinlerarası yenilikçi çalışmaları tanıyabilecek kavramsal esneklikle desteklenmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

  3.1.2 Metodoloji Okur-Yazarlığı

Araştırma tasarımı, bir makalenin değerlendirilmesinde birincil kriter olma özelliğini korumaktadır. Times Higher Education’ın (2019) sekiz editörden derlediği deneyimler bu önceliği açıkça ortaya koymaktadır. Editör; nicel, nitel ve karma yöntemleri ayırt edebilmeli, istatistiksel hataları ve metodolojik önyargıları saptayabilmelidir. Marusic ve diğerleri (2007), editörlerin istatistiksel danışmanlık alması gereken eşiği belirleyebilmelerinin de bu yetkinliğin parçası olduğunu belirtmektedir.

  3.1.3 Hakemlik Sürecini Tasarlama ve Yönetme

Hakemlik sürecinin adil, şeffaf ve zamanında işlemesi editörün doğrudan sorumluluğundadır. COPE Davranış Kodu’nun (2011) 7. ve 8. maddeleri bu sorumluluğu ayrıntılı biçimde düzenlemekte; uygun hakemlerin seçimi, çıkar çatışmalarının yönetimi ve geri bildirimlerin yapıcı kalitesinin güvence altına alınması editörün temel işlevleri arasında sayılmaktadır. Moher ve diğerleri (2017) ise hakemlik sürecinin yetkin yönetimini, dergi güvenilirliğini doğrudan belirleyen temel bir yeterlilik alanı olarak tanımlamaktadır.

  3.1.4 Yayın Etiği ve Araştırma Bütünlüğü

ICMJE Tavsiyeleri’ne (2023) göre editörler; intihal, veri uydurma ve veri tahrifi gibi ihlalleri tespit edip soruşturmakla, çıkar çatışmalarını şeffaf biçimde yönetmekle ve gerektiğinde geri çekme kararını kararlılıkla alabilmekle yükümlüdür. Bu yükümlülük salt teknik bir prosedür değil; bilimsel güvenilirliğin yapısal temelidir. Elsevier’in yayın etiği politikası (2024) da editörün bu bağlamda hem uygulayıcı hem de denetçi rolünü üstlendiğini vurgulamaktadır.

  3.1.5 Dergi Performansını İzleme ve Geliştirme

Moher ve diğerleri (2017) yeterlilik çerçevesinde editörlerin dergi politikalarını, uygulamalarını ve performans ölçütlerini analiz ederek iyileştirme önerileri geliştirmesi temel bir yeterlilik olarak tanımlanmaktadır. Bu çerçeve; etki faktörü, atıf dizin uyumu, red/kabul oranları ve yazar memnuniyeti gibi göstergeleri izlemeyi kapsamaktadır. Çerçeve aynı zamanda editörün “rolüyle ilgili alanlarda yaşam boyu öğrenme anlayışını benimsemesini” de zorunlu bir bileşen olarak öne çıkarmaktadır.

3.2 İkinci Boyut: Kişisel Nitelikler

  3.2.1 Vizyon ve Öncülük

Robbins (2023), başarılı editörlerin göreve net ve dönüştürücü bir vizyon ile yaklaştığını; statükoya razı olan editörlerin bir alanı yeni yönlere itme konusunda yetersiz kaldığını ortaya koymaktadır. Bu vizyon; yayımlanacak makale türlerinin seçiminden politika etki stratejilerine kadar uzanan geniş bir perspektifi kapsamaktadır. Scholarly Kitchen’ın (2014) çözümlemesi de güçlü editörlerin bugünü şekillendirirken geleceğe yönelik bir yörünge çizdiğini doğrulamaktadır.

  3.2.2 Bağımsız ve Kararlı Karar Alma

ICMJE (2023), editörün yayın öncesinde ya da sonrasında herhangi bir noktada makaleleri reddedebilme yetkisine sahip olduğunu ve bu kararın kurumsal ya da ticari baskılardan bağımsız biçimde alınabileceğini açıkça belirtmektedir. Ware ve Mabe (2015) bu bağımsızlığın bir kişisel erdemden öte, sistemik bir güvence mekanizması işlevi gördüğünü vurgulamaktadır.

  3.2.3 Etik Dürüstlük, Empati ve Yapıcı Geri Bildirim

Etik tutarlılık, editörün karar süreçlerindeki öngörülebilirliğinin ve kurumsal güvenilirliğin temelidir. Robbins (2023), editörün yazarlara —özellikle kariyer başlangıcındaki araştırmacılara— güçlü yönleri öne çıkaran yapıcı geri bildirimler sunması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu empati; yazarlığın sürdürülebilirliğini ve akademik topluluğun yeniden üretimini doğrudan beslemektedir.

  3.2.4 Öz-Disiplin, Stres Yönetimi ve Entelektüel Merak

Moher ve diğerleri (2017) yeterlilik çerçevesi; editörlerin yetkinlik........

© Akademik Akıl