menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Strazburg’dan Türk Dünyasına: Hukuk Yoluyla Birlik

15 0
06.11.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Strazburg’dan Türk Dünyasına: Hukuk Yoluyla Birlik

Avrupa Konseyi Statüsü 5 Mayıs 1949’da Londra’da on devlet tarafından imzalandı. Statü’nün birinci maddesi teşkilatın amacını üyeler arasında daha sıkı bir birlik kurmak, ortak mirası oluşturan ideal ve ilkeleri korumak ve ekonomik ve sosyal ilerlemeyi kolaylaştırmak olarak tanımlar. Aynı madde bu amaca ortak meselelerin görüşülmesi, anlaşmalar yapılması ve ortak faaliyetler yürütülmesi yoluyla ulaşılacağını söyler ve insan hakları ile temel özgürlüklerin korunup geliştirilmesini de bu çerçeveye dâhil eder. Konseyin yetmiş yedi yıllık geçmişinde en kalıcı sonucu veren, bu yolların hukuk alanında ürettiği sözleşmeler ve onları uygulayan kurumlar oldu.

Türkiye Konseyin çalışmalarına ilk aylarından itibaren katıldı. Üyelik daveti 8 Ağustos 1949’da iletildi, Statü’ye taraf olma ise 13 Nisan 1950’de gerçekleşti. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 4 Kasım 1950’de Roma’da imzaya açıldığında Türkiye imzacı devletler arasındaydı. Sözleşme 3 Eylül 1953’te yürürlüğe girdi, Türkiye bakımından ise onay belgesinin tevdi edildiği 18 Mayıs 1954’ten itibaren bağlayıcı oldu. Akademik Akıl’ın “Türk Dünyası Üzerine Düşünmek” başlığını ayın konusu olarak belirlediği Kasım ayı, Sözleşme’nin imzaya açılışının yetmiş altıncı yıl dönümüne denk geliyor. Türk dünyasının hukuk yoluyla nasıl bir araya gelebileceğini Avrupa’nın aynı yoldaki tecrübesiyle birlikte düşünmek için uygun bir vesile.

Rusya Federasyonu’nun üyeliği 16 Mart 2022’de sona erdirildikten sonra Konseyin üye sayısı kırk altıya indi. Konsey bünyesinde hazırlanan antlaşmaların numaralı dizisi bugün 230’u aşmış durumda. Bu metinlerin taraf sayıları ve yürürlüğe giriş tarihleri birbirinden çok farklı. Avrupa’nın ortak hukuk alanı, devletlerin her metne kendi anayasal usulleriyle ayrı ayrı taraf olması ve üstlendikleri yükümlülükleri yıllar içinde uygulamasıyla oluştu.

Bu tecrübede belirleyici olan, sözleşmelerin yanına uygulamayı izleyen kurumların konulmasıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Sözleşme’den doğan yükümlülüklere uyulup uyulmadığını denetler, kesinleşmiş kararlarının icrasını Bakanlar Komitesi izler. Benim de 2004-2010 yılları arasında Türk Heyeti başkanı olarak çalışmalarına katıldığım 1999’da kurulan Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu (GRECO) üye devletleri dönemsel değerlendirme turlarından geçirir ve tavsiyelerine uyumu takip eder. Yaygın adıyla Venedik Komisyonu olarak bilinen Hukuk Yoluyla Demokrasi için Avrupa Komisyonu ise 1990’da on sekiz üye devletin girişimiyle kuruldu ve bağımsız uzmanlarıyla anayasa ve kanun taslakları hakkında görüş hazırlar. Mahkeme kararları bağlayıcıdır, Komisyon görüşleri tavsiye niteliği taşır. Avrupa’daki ortak hukuk dili bu iki farklı ağırlıktaki çalışmanın birlikte yürümesiyle gelişti.

Türk dünyası açısından bu yapının en dikkat çekici yanı katılımdaki esnekliktir. Konseyin “kısmi anlaşma” usulü, bütün üyelerin katılmadığı bir faaliyetin isteyen devletler tarafından yürütülmesine imkân verir. Buradaki “anlaşma” bir antlaşma türü olmayıp teşkilat içindeki bir iş birliği biçimini ifade eder. Venedik Komisyonu 2002’de genişletilmiş anlaşmaya dönüştürülerek Avrupa dışındaki devletlerin tam üyeliğine açıldı. 1 Ocak 2004’te Kırgızistan, Avrupa Konseyi’ne üye olmayan bir devlet olarak Komisyonun ilk tam üyesi oldu. Kazakistan 1998’den beri gözlemcisi olduğu Komisyona 2012’de tam üye olarak katıldı, 1 Ocak 2020’de de GRECO’nun ellinci üyesi oldu. Türkiye ve Azerbaycan Konseyin asıl üyeleri olduğu için Türk Devletleri Teşkilatının beş tam üyesinden dördü bugün Konsey mekanizmalarının içinde yer alıyor. Siber Suç Sözleşmesi ile 5 Eylül 2024’te Vilnius’ta imzaya açılan Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi de Konsey dışındaki devletlerin taraf olabildiği metinler arasında.

Türk dünyasında ise çok taraflı kurumsal iş birliği 3 Ekim 2009’da Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye’nin imzaladığı Nahçıvan Anlaşması’yla yeni bir aşamaya geçti. Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi adıyla kurulan teşkilata Özbekistan 2019’da tam üye olarak katıldı. Macaristan 2018’de, Türkmenistan 2021’de, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 2022’de gözlemci statüsü kazandı. Teşkilat 12 Kasım 2021’deki İstanbul Zirvesi’nde Türk Devletleri Teşkilatı adını aldı. Türk Dünyası 2040 Vizyonu’nun uygulanması için hazırlanan 2022–2026 Stratejisi adalet bakanlıkları arasındaki iş birliğini de hedefleri arasına yazdı.

Parlamentolar arasındaki ilişki daha eski bir temele dayanır. Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA), dört ülkenin meclis başkanlarının 21 Kasım 2008’de imzaladığı İstanbul Anlaşması’yla kuruldu ve ulusal mevzuatların yakınlaştırılmasını görevleri arasına aldı. Asamble 2014’ten beri model kanun çalışmaları yürütüyor. Son örneklerden biri, üye ülkelerde oturma izinlerinin kolaylaştırılmasına ilişkin model kanun taslağıdır. Taslağın ön metnini TBMM hazırladı. Metin Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye hukuklarının temel düzenlemeleri esas alınarak yazıldı ve Asamblenin Hukuk İşleri ve Uluslararası İlişkiler Komisyonu bünyesindeki uzman grubu çalışmalarını tamamladı. Model kanun bir ulusal meclis onu kendi kanunu olarak kabul ettiğinde hüküm doğurur.

Yargı alanındaki ağlar son beş yılda hızla çoğaldı. Başsavcılıklar arasındaki iş birliği mekanizması 2021’de Bakü’de kuruldu. Hâkim ve savcı yetiştiren kurumları bir araya getiren Türk Yargı Eğitim........

© Akademik Akıl