Evlilik Kurumunun Çöküşü ve Alternatifler
Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat
Güzel Sanatlar ve Tasarım
İktisadi ve İdari Bilimler
İnsan ve Toplum Bilimleri
Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.
Evlilik Kurumunun Çöküşü ve Alternatifler
Bir zamanlar evlilik, insan hayatının en doğal durağıydı. Sorulan soru “Evlenecek misin?” değil, “Ne zaman evleneceksin?” idi. Bugün aynı soru, özellikle büyük şehirlerde, bir tercih meselesine, hatta bazen nazikçe savuşturulması gereken bir müdahaleye dönüştü. Dünyanın birçok yerinde evlilik oranları düşüyor, ilk evlilik yaşı yükseliyor, boşanmalar yaygınlaşıyor. Türkiye de bu genel eğilimin dışında değil: evlenme sayıları geriliyor, boşanmalar ise evlenenlerin sayısına kıyasla önemli bir yer tutuyor. Sosyologlar, din adamları ve siyasetçiler çoğu zaman aynı kelimeyi kullanıyor: çöküş. Peki gerçekten bir çöküşe mi tanıklık ediyoruz, yoksa bir kurum eski kabuğunu bırakıp başka bir şeye mi dönüşüyor?
Zorunluluktan Tercihe
Bu soruyu yanıtlamak için önce evliliğin tarihsel olarak ne olduğuna bakmak gerekir. İnsanlık tarihinin büyük bölümünde evlilik, iki kişinin duygusal uyumundan çok iki ailenin ittifakıydı. Mülkün, soyun, toprağın, emeğin ve güvenliğin düzenlenmesiydi. Kadın için geçim kapısı, erkek için varis ve ev ekonomisi anlamına geliyordu. Aşk, evlilikten sonra gelirse ne mutlu; gelmezse kurumun işleyişini bozmazdı.
Modern dünya bu mantığı adım adım çözdü. Kadınların eğitime ve ücretli işe katılımı, evliliği ekonomik bir zorunluluk olmaktan çıkardı. Devlet ve piyasa, aile ve akrabalığın üstlendiği güvenlik işlevlerinin önemli bir kısmını devraldı. Doğum kontrolü, cinselliği ve üremeyi birbirinden ayırdı. Boşanmanın hukuki ve toplumsal maliyeti düştü. Böylece evlilik, “yapılması gereken” bir şey olmaktan çıkıp “seçilebilecek” bir şeye dönüştü. Seçenek doğduğu anda ise vazgeçme ihtimali de doğdu.
Aşırı Yüklenen Bir Kurum
İlginç olan, evliliğin zorunluluk niteliğini yitirirken üzerindeki beklentilerin azalmak yerine artmasıdır. Bugün bir insandan, eşinin aynı anda en yakın dostu, tutkulu sevgilisi, ekonomik ortağı, ortak ebeveyni, duygusal destekçisi ve kişisel gelişiminin yoldaşı olması bekleniyor. Amerikalı psikolog Eli Finkel bu duruma “ya hep ya hiç evliliği” der: modern evlilik, hayatta kendini gerçekleştirme gibi yüksek bir hedefe hizmet ettiğinde olağanüstü doyum verebilir; ama o hedefe ulaşamadığında geçmişin “yeterince iyi” evliliğinden çok daha büyük bir hayal kırıklığı üretir.
Bir başka ifadeyle, evliliği zayıflatan şey sadece aşkın ölmesi değil, aşka yüklenen görevlerin ağırlaşmasıdır. Eskiden bir köyün, bir mahallenin, geniş bir ailenin paylaştığı yükleri şimdi iki kişi tek başına taşımaya çalışıyor. Yorgunluk, bakım emeğinin adaletsiz dağılımı, çocuk bakımı, kira ve borç döngüsü, uzun çalışma saatleri… Bunların hepsi ilişkinin üstüne biniyor ve ilişki bir noktada kırılıyor.
Ekonomik Güvencesizlik ve Seçenek Bolluğu
Evliliğin gerilemesinde kültürel değişim kadar maddi koşulların da payı var. Konut fiyatları ve kiralar, genç işsizliği, geçici ve güvencesiz işler, evlenmeyi bir yatırım kararı hâline getirdi. Düğün masrafları, ev eşyası, geleceğe dair belirsizlik… Birçok genç için evlilik, “hazır olduğumda” yapılacak bir şey; ama o hazır olma hâli de sürekli ileriye kayıyor.
Bir de dijital çağın getirdiği seçenek bolluğu yanılsaması var. Tanışma uygulamaları, daima daha iyi birinin bir sonraki kaydırmada belirebileceği hissini besliyor. Bağlanmak, ihtimalleri kapatmak gibi algılanıyor. Oysa her ilişki, bir noktada belirli bir kişiye “evet” demenin, geri kalan olasılıklara “hayır” demek olduğunu hatırlatır. Seçenek çoğaldıkça bu bedeli ödemek zorlaşıyor.
Çöküş mü, Dönüşüm mü?
Bütün bunlar evliliğin bittiği anlamına gelmiyor. Sosyolog Andrew Cherlin, Amerikan evliliğinin bir “taç taşı” olduğunu söyler: eskiden hayatın başlangıcındaki temel taşıydı, şimdi ise kariyer, ekonomik istikrar ve kişisel olgunluk tamamlandıktan sonra konan bir taç. Yani evlilik ortadan kalkmıyor, gerçekleşme zamanı ve anlamı değişiyor.
Dahası, bu dönüşüm eşit yaşanmıyor. Eğitim ve gelir düzeyi yüksek kesimlerde evlilikler daha geç kuruluyor ama daha dayanıklı oluyor. Düşük gelirli kesimlerde ise evlilik hem daha az kuruluyor hem daha kırılgan kalıyor. Böylece evlilik, bir ahlak meselesi olmaktan çok bir sınıf meselesine dönüşüyor: bir zamanlar herkesin ortak kurumu, giderek daha kaynaklı olanların ayrıcalığı hâline geliyor. Eğer “çöküş” denecekse, bu tek tip bir çöküş değil; eşitsiz bir çözülme.
Alternatifler Neler Sunuyor?
Bu boşlukta çeşitli alternatifler gelişti. Bunların hiçbiri tek başına evliliğin yerini almıyor; ama her biri evliliğin belirli bir işlevine farklı bir yanıt veriyor.
İlki gayriresmî birliktelik, yani evlenmeden birlikte yaşamak. Kuzey Avrupa’da, özellikle İskandinav ülkelerinde bu, evliliğe giden geçiş değil, evliliğe denk bir yaşam biçimi. Fransa’nın “PACS” adlı medeni dayanışma sözleşmesi gibi hukuki araçlar,........
