menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Ailenin Geleneksel Krizkerinden Birine Çözüm Önerisi Olarak Liân

21 0
27.10.2026

Köşe Yazıları Diş Hekimliği Eczacılık Edebiyat Eğitim Fen Güzel Sanatlar ve Tasarım Hemşirelik Hukuk İktisadi ve İdari Bilimler İlahiyat İletişim İnsan ve Toplum Bilimleri İşletme Mimarlık Mühendislik Orman Sağlık Bilimleri Siyasal Bilgiler Spor Bilimleri Tarih Tıp Turizm Veteriner Ziraat

Güzel Sanatlar ve Tasarım

İktisadi ve İdari Bilimler

İnsan ve Toplum Bilimleri

Fikri görünür kılan kalem; kalemi anlamlı kılan istikrardır.

Ailenin Geleneksel Krizkerinden Birine Çözüm Önerisi Olarak Liân

İnsanlık tarihinin en kadim ve en sarsıcı problemlerinden biri olan aldatılma ya da sadakatsizlik olgusu, tarih boyunca sadece bireysel bir güven kırılması olarak kalmamış; onur, namus ve toplumsal statü kavramlarıyla birleşerek çoğu zaman şiddet içeren birer “hesaplaşma” zeminine dönüşmüştür. İslam öncesi 7. yüzyıl Arap toplumunda bu problem, kabilenin kolektif onuruna vurulmuş bir darbe olarak algılanıyor ve failin (kadın veya erkek) cezalandırılması, çoğu zaman hukuki bir muhakemeden ziyade, güce dayalı “reaksiyonel bir adalet” anlayışıyla gerçekleştiriliyordu. Bu noktada Liân, İslam’ın aile hukukunda getirdiği en radikal ve dönüştürücü çözümlerden biridir. Sözlük anlamı itibarıyla “birbirine lanet etmek; lanetleşmek” olan Liân; karısını zina ile itham eden ancak bunu dört şahitle ispat edemeyen kocanın, hâkim huzurunda özel bir usulle yeminleşerek evlilik birliğini sona erdirmesi sürecidir. Nur Suresi 6–9. ayetleriyle meşruluk kazanan bu sistem, kadına da aynı şekilde yemin ederek kendini savunma hakkı tanır. İlgili ayetlerde bu usul şöyle bildirilmektedir: “Eşlerine zina isnat edip de kendilerinden başka şahitleri bulunmayanlara gelince, her birinin şahitliği, kendisinin doğru söyleyenlerden olduğuna dair Allah adına dört defa yemin etmesidir. Beşinci defa, eğer yalancılardan ise Allah’ın lanetinin kendi üzerine olmasını dilemesidir. Kadından cezanın kalkması, onun Allah adına dört defa yemin etmesi, kendisinin kesinlikle yalancılardan olduğuna şahitlik etmesidir. Beşinci defa, eğer koca doğru söyleyenlerden ise Allah’ın gazabının kendi üzerine olmasını dilemesidir.” (Nur, 24/6-9) Bu noktada akla gelen en kritik sorulardan biri şudur: Kadın da kocasını zina ile itham ederse Liân mı yapılır? Fıkhi perspektiften bakıldığında, Liân klasik fıkıh literatüründe koca tarafından başlatılabilen bir süreçtir. Öyle ya, Liân’a konu olan fiilin olası özne adaylarından biri de evli bir erkeğin evli bir kadın ile zina ettiği ithamı ile karşı karşıya kalmasıdır. Tarihsel uygulamasının bulunmayışı teorik çerçevesinin çizilmemesini gerektirmez; tersi durum da varsayılabilir görünmektedir. Kadın kocasını itham ettiğinde genel hukuk kaideleri ve Kazf (iffete iftira) hükümleri devreye girmektedir. Klasik dönemde kadın iddiasını dört şahitle ispat etmek zorundaydı, aksi halde müfteri durumuna düşüyordu. Bu ayrım, geleneksel hukuk nosyonu açısından nesebin/soyun korunması zaruretiyle açıklanır. Kocanın, kendi nesebine dahil olacak bir çocuğu reddetme hakkının bulunması, onu bu özel hukuki prosedürün başat aktörlerinden biri kılmıştır. Fakat günümüzde DNA tespiti gibi bilimsel yöntemlerle soy bağının kesin olarak tespiti mümkündür. Dolayısıyla geleneksel bağlamdaki bu gerekçe büyük ölçüde şekil değiştirmiş; her iki tarafın da sorumluluklarını kuşanması gereken yeni bir hukuki zemin doğmuştur. Bu durumda günümüz aile hukuku açısından yeni içtihatlarda bulunmak ve güncel kararlar almak kaçınılmaz görünmektedir. Hukuk nosyonu açısından bu düzenleme, “kişisel intikamın” kamusal yargı denetimine devredilmesi anlamına gelir. Liân, delil yetersizliğinin olduğu bir tıkanıklık noktasında, meseleyi fiziksel şiddetten çekip alarak, dini ve hukuki bir sorumluluğa (yemine) tahvil eder. İslam’ın sosyal yaşama kazandırdığı insancıl ve esnek bakış açısına sadece bu örnek dahi yeterli bir delil sunar. Bu çalışma, söz konusu dönüşümün 7. yüzyılın kaotik yapısında nasıl bir paradigma değişimi yarattığını; şiddetten hukuka, intikamdan yemine geçişin sosyo-psikolojik kökenlerini analiz etmeyi ve İslam’ın getirdiği açılımı göstermeyi hedeflemektedir. İslam’ın Liân müessesesini getirdiği sosyolojik zemini anlamak için, 7. yüzyıl Hicaz bölgesindeki kabile aristokrasisini ve o dönemin adalet anlayışını incelemek icap eder. Bu dönemde hukuk, kurumsallaşmış bir devlet mekanizmasından ziyade, kabile gelenekleri ve güç dengeleri üzerinden yürümektedir. Üzerinde uzlaşılmış evrensel bir hukuk metninden söz etmeye imkân yoktur. İslam’ın geldiği sosyo-kültürel yapıyı fark etmek, onun nasıl köklü bir devrim yaptığının daha net görülmesini sağlar. Tarihsel anlatıların verilmek istenen mesajı berraklaştıran bir tarafı vardır. İslam mesajı, kendisinden önceki durumu tasvir etmek ve sonrasını düzenlemek suretiyle getirdiği adalet perspektifini daha net kavramayı mümkün kılacaktır. Cahiliye dönemi Arap toplumunda kabile; birey için sadece bir aidiyet değil, aynı zamanda hukuk, güvenlik ve kimlik demektir. Kişinin hakları, mensup olduğu kabilenin onu koruma gücüyle sınırlıydı. Merkezi bir otoritenin yokluğu, “her kabilenin kendi adaletini sağlaması” sonucunu doğuruyordu. Güçlüler karara bağlanmış davalarda ayrıcalık talep edebilirken, güçsüzler ise güçlülerin dağıttığı adalete razı olmak zorundaydı. Bu yapıda aile içi meseleler, özellikle de sadakatsizlik iddiaları, kabilenin saflığına ve prestijine yönelik doğrudan bir tehdit olarak kabul ediliyordu. Bu yüzden bir kabile mensubunu itham etmek, sadece bireysel bir mesele olmayıp, tüm kabileyi töhmet altında bırakmak anlamına gelirdi. Bu dönemde onur, bireysel bir ahlak meselesinden ziyade kolektif bir sermayeydi. Bir kadının davranışları sadece kendisini veya eşini değil, tüm kabilesini bağlardı. “Irz” kavramı, korunması gereken en hassas değer olarak konumlandırılmıştı. Bu durum, kadını kabilenin onurunun sembolik bir taşıyıcısı haline getirirken, aynı zamanda onu toplumsal baskının tam merkezine yerleştiriyordu. Bir sadakatsizlik şüphesi, kabilenin diğer kabileler karşısındaki itibarını zedeleme potansiyeline de sahipti. İslam öncesi dönemde, zina veya sadakatsizlik iddialarında sistematik bir delil hukuku gelişmemişti. Bir koca, eşinden şüphelendiğinde veya onu suçladığında başvurabileceği yollar genellikle şunlardı: Birincisi, erkeğin “kendi adaletini sağlaması” (ihkak-ı hak) sadedinde kadını fiziksel şiddetle cezalandırmasının toplumsal bir norm olarak kabul edildiği şiddet ve infazdı. İkincisi, delil yetersizliğinde meselenin çözümü için doğaüstü güçlere sahip olduğu düşünülen kâhinlere başvurulmasıydı ki bu da adaleti rasyonellikten uzaklaştırıyordu. Üçüncüsü ise ispatlanamayan iddiaların aileler ve kabileler arasında nesiller boyu sürecek kan davalarına yol açabilmesiydi. Liân pozitif bir norm olarak gelmeden önceki yapı, güçlünün haklı olduğu, zayıfın korumasız kaldığı ve öfkenin şiddete dönüştüğü bir “reaksiyonel adalet” sistemiydi. Liân müessesesinin toplumsal karşılığını anlamak, o dönemdeki toplumsal cinsiyet rollerini ve güç dinamiklerini analiz etmeyi gerektirir. İslam’ın bu noktada yaptığı müdahale, köklü bir sosyolojik dönüşümün ilanıdır. Zira geleneksel onur kültürlerinde erkeklik; koruyuculuk, sahiplik ve mutlak kontrol üzerinden kurgulanır. Bu yapıda erkek, ailesinin ve eşinin davranışlarından birinci derecede sorumlu tutulur. Erkeğin “onuru”, bu kontrol mekanizmasının sürekliliğine bağlıdır. Bir sadakatsizlik iddiası, erkeğin sadece duygularını değil, toplumsal sahadaki “güç” ve “otorite” imajına yapılmış bir saldırıdır; bu yüzden affedilmez. Tüm bu anlam katmanları, erkeği otoritesini yeniden tesis etmek için şiddete başvurmaya iten sosyolojik bir baskı oluşturur. Cahiliye toplumunda ve benzeri ataerkil yapılarda kadının statüsü oldukça kırılgandır. Kadının itibarı, kendi eylemlerinden ziyade riyasetinde bulunduğu ya da bağlı bulunduğu erkek —baba veya koca— üzerinden tanımlanırdı. Sosyal statüsündeki bu bağımlılık, kadını ithamlar karşısında savunmasız bırakıyordu. Zira birey olarak bir değerinden ziyade bağıl bir değerdi; o, filancanın kızı veya filancanın eşiydi. Kendi varlığı üzerinden değil, başkalarına bağımlılığı üzerinden yapılan tanımlamalar bireyi ikincil konuma düşürürdü. İslam, sağladığı imkânlarla kadını doğrudan birey olarak muhatap almış ve şehadetini hukuki anlamda eşit konuma taşımıştır. Oysa Liân gelmeden önceki koşullarda, bir kadının kocasının iddiasına karşı kendini aklayabileceği kurumsal bir mecra bulunmamakta, kadın ithamlar karşısında tamamen savunmasız kalmaktaydı. Bu durum kadını toplumsal hiyerarşinin en alt basamağına hapsediyordu. Sosyolojik açıdan İslam öncesi bu toplumda suç bireysel değil, kolektifti. Bir kadının zina ile itham edilmesi bireysel bir suç olmaktan çıkıp toplumsal bir utanca kaynaklık ederdi. Hata bir kişiye ait olsa da, utanç tüm aileye ve kabileye yayılırdı. Bu da kabile içi infazları ve “ayıbı temizleme” mefhumunu tetiklerdi. Kabilenin işlenen ya da işlendiği iddia edilen suçtan bütün olarak etkilenmesi sosyolojik bir kaderdi. Bu “leke”, kabilenin diğer kabilelerle olan evlilik ittifaklarını, ticari ilişkilerini ve siyasi saygınlığını doğrudan etkilerdi. Bu yüzden hata edip suç işleyen birey hem içten hem de dıştan çok ciddi sosyal baskı altında hisseder, hatta infazdan önce bireyin intiharını gündeme getiren bir sosyal izolasyon süreci yaşanırdı. Liân, işte bu ağır toplumsal baskı altında ezilen bireyi korumaya alır. Meseleyi “kabilelerin onur savaşı” olmaktan çıkarıp, “Allah huzurında iki kişinin iddia karşısında kendini savunması ve yeminleşmesi” boyutuna indirgeyerek kurumsal bir emniyet sübopuna dönüştürür. Toplumu, bir kadını yargısız infaz etmekten veya bir erkeği ebedi bir şüpheyle yaşamaktan kurtarır; bu durum toplumsal bir rahatlamayı da beraberinde getirir. Tüm bu nedenlerden ötürü Liân, sadece hukuki bir prosedür değil, aynı zamanda insan psikolojisinin en karanlık ve yoğun duygularının yaşandığı bir ana yapılan nebevi bir müdahaledir. Ayetlerin nüzul sebebi olan olaylarda —Hilal b. Ümeyye vakasında— görülen psikolojik gerilim, düzenlemenin neden bu kadar sarsıcı olduğunu açıklar. Aldatılma, doğası gereği bireyin zihnindeki güven ve gerçeklik algısının kökten sarsılmasıdır. Mağdur taraf için geçmişe dair tüm anılar bir anda şaibeli hale gelir; birey, ilişkiye yüklediği anlamın büyüklüğü oranında bir yıkım yaşar. Bu yıkım yalnızca duygusal düzlemde kalmaz; kişi, sosyal dokudaki prestijini ve itibarını kaybetme riskiyle de karşı karşıya kalır. Bu yönüyle Hz. Aişe’ye atılan İfk iftirası, sadece Hz. Aişe’ye bireysel bir cinsel saldırı değil, aynı zamanda Hz. Peygamber’in sosyal otoritesini sarsmaya ve onu “saldırılabilir, kendisiyle rekabet edilebilir” bir figür haline getirmeye yönelik psiko-politik bir hamle olarak okunabilir. Peygamber’in eşini savaş ortamına yanında götürmesi —ki bu, eşini götüren bireyin rakibine karşı gücüne duyduğu güveni ifade eden sembolik bir mesajdır— sarsılmaz bir özgüvenin tezahürüdür. Böylece o muhataplarına, “en mahrem alanımı dahi her koşulda koruyabilecek güçteyim” mesajını veren stratejik bir imaj sergilemiştir. Tam da bu sebeple aldatılma iddiası ya da sadakate yönelik saldırılar, kişide sadece bir güven bunalımı değil, aynı zamanda çevre üzerindeki egemenliğin ve öz-yönetimin yitirildiği derin bir kontrol kaybı hissi yaratır. Hz. Peygamber’e Aişe’ye iftira üzerinden verilen mesaj bu psiko-politik operasyonu amaçlamaktaydı. Şayet Hz. Peygamber söylentiye kulak kabartmış ve itham eden tarafta yer alsa idi, olay Liân sürecini tetikleyebilirdi. Fakat Hz. Peygamber eşini peşinen itham etmemiş, süreci vahyin inmesine kadar sabırla beklemekle tamamlamıştır. Liân, birçok psikopatolojik süreci de içinde bulunduran ve özgüven yıkımına neden olabilecek kadar güçlü kökleri olan bir eylemin sonunda, bireyi tüm bu yıkımla rasyonel bir şekilde yüzleştiren bir normdur. Bu kaotik zihin yapısına “yemin” ve “süreç” aracılığıyla müdahale ederek bireylerin telafisi imkânsız kaygılar yaşamasını önler; dağılan gerçekliği hukuki bir zeminde yeniden inşa eder. Psikolojik olarak bir koca için eşinin sadakatsizliği yalnızca duygusal bir ihanet değil, aynı zamanda narsistik bir yaralanmadır. Kendisine biri tercih edilmişse en trajik haliyle ikinciliği kabullenmek ve biricik olma özelliğini yitirmek demektir. Rekabete açık bir alanda kişi yeniden otorite inşa etmek durumundadır. Geleneksel ilişki biçiminde kadının bedeni erkeğin iktidar alanı ve narsistik bir varoluş coğrafyası olarak görülürken, aldatma ile bu güven zedelenmiş ve kişinin özgüveni yara almıştır. Benlik bütünlüğünün çökmesi neticesinde erkek, toplum nazarındaki “yeterlilik” ve “koruyuculuk” vasfını kaybettiğini düşünür. Tehdit algısı karşısında bireye hâkim olan duygu durumu, beynin duygusal merkezi olan limbik sistemi uyararak “savaş ya da kaç” komutunu verir. Liân, bu “savaş ya da kaç” dürtüsünü durdurarak öfkeyi rasyonel bir seviyede tutar ve insani bir tepkiye dönüştürür. Yoğun stres ve ihanet hissi altında bireyde bilişsel daralma yaşanırken, kişi alternatif seçeneklerini göremez hale gelir. Bu durumda birey ani, dürtüsel şiddet eylemlerine yani cinnet haline meyledebilir. Nur Suresi’ndeki bu düzenleme, erkeğe muhatabının tıpkı kendisi gibi bir birey olduğunu, dolayısıyla ona karşı sıradan bir insandan fazlasını yapamayacağını telkin eder. Ayette, “Ya dört şahit getirerek iddianı kabul edilebilir düzeye çıkar ya da iddia ve şüphende kuruntudan daha güçlü bir kanaate sahip olduğunu göstermek, yaptığının şuurunda olduğunu kanıtlamak için yemin et” denilerek yapılan işin çocuk oyuncağı olmadığı, her aklına esenin muhatabını bu şekilde rencide edemeyeceği vurgulanmıştır. Arada sevgi ve güven kalmamış birlikteliklerin aşağılayıcı maskeler altında saklanma ihtimalini ortadan kaldırır. Gerçekçi şüphe kişiyi etkisi altına alacak kadar güçlü de olabilir; bu yüzden ayet araya bir zaman ve düşünme mesafesi koyar. Bu mesafe, dürtüsel şiddetin önündeki en büyük psikolojik engeldir. Böylece kişi hukuk sınırlarında kalmayı tercih eder; zira işin içine dinin en kutsal değerlerini şahit getirmek (yemin etmek) ya da Allah’tan korkan, yalancı şehadette bulunmayan dört şahide ihtiyaç duymak girmektedir. Bu gibi olaylarda iddia sahibi doğru söyleyip mağdur olabileceği gibi, kadın da iftiraya uğramış masum bir mağdur olabilir. Erkeğin karizması tehdit altında olduğu gibi, kadının yaşadığı psikolojik yıkım da en az o kadar derin ve sarsıcıdır. En yakınından gelen bir itham, kadında derin bir emniyetsizlik yaratır; kendisini temsil ettiği kabileye ve ailesine karşı mahcup ve çaresiz hisseder. Geriye kalan seçenek çoğu zaman intihar olurken, Liân tarafları sağduyu iklimine ve meseleyi yeniden düşünmeye davet eder. Toplumun yargılayıcı bakışları altında ezilen kadın için Liân, ona “kendi sözünü söyleme” ve “Allah’ı şahit tutarak onurunu savunma” imkânı verir. Bu, psikolojik açıdan kadının pasif bir kurban olmaktan çıkıp, kendi kaderi üzerinde söz sahibi bir özneye dönüşmesini sağlar. Kültürel perspektiften bakıldığında Liân, bir toplumun “medeniyet eşiğini” nasıl geçtiğinin somut bir göstergesidir. Antropolojik anlamda “onur kültürü”, bireyin ve grubun itibarının, dışarıdan gelecek saldırılara karşı sert ve fiziksel bir tepkiyle korunması esasına dayanır. Bu kültürlerde itibar her şeydir; maddi kayıplardan daha önemlidir. İtibarı zedelenen kişinin sessiz kalması “zayıflık” ve “onursuzluk” olarak kodlanırken, toplumsal baskı erkeği “namusunu temizlemeye” zorlayan bir jandarma görevi görür. Liân, bu sosyal döngüyü etiketsizleştirerek, bireye yapılan baskıları kıran hukuki bir norm sunar. İslam öncesi Arap kültüründe hâkim olan anlayış, kişisel intikam kültürüydü. Bir suç işlendiğinde ya da bir hak ihlali gerçekleştiğinde, mağdurun bizzat cezalandırıcı olması beklenirdi. Suç kime karşı işlenmişse cezayı o takdir eder yaklaşımı, adaleti nesnel bir süreçten çıkarıp öznel bir öfke patlamasına dönüştürüyordu. Modern hukuk terminolojisiyle ifade edersek, “ihkak-ı hak” yani kendi hakkını bizzat güç kullanarak alma temel kuraldı. Fakat Liân nesnel bir hukuki prosedür olarak kurgulanmış, aynı durumda olan her bireyin başvurabileceği kamusal bir merci haline getirilmiştir. Nur Suresi 6–9. ayetleri, bu kültürel dokuya cerrahi bir müdahalede bulunmuştur. Söz konusu ayetler, “Gözümle gördüm, bu yüzden onurumu korumak gayesiyle ikisini de suç mahallinde öldürdüm” mantığını reddederek kişisel kanaati kamusal hak mücadelesine ve dini bir prosedüre bağlar. İddia sahibi pozitif kanıtını getirecek ya da delil getiremese bile bu kanaatinde gerçekten ciddi olduğunu yeminle tescil edecektir. Normal şartlarda dört şahit getiremeyen kişi “kazf” (iftira) suçlusu sayılacakken; kişinin kendi onurunu zedeleme riskini göze alamayacağı varsayımıyla kocaya Liân ile ayrı bir çıkış yolu sunulur. Ancak bu yol kılıç kuşanmak değil, yargıç karşısında yemin etmektir. Yerleşik kültürel kodların revizyonu anlamına gelen bu uygulama ile İslam, “onuru kurtarmanın” yolunu kan dökmekte değil, Allah adına verilen sözde ve dürüstlükte arar. Böylece kabilevî gururun yerini bireysel takva ve hukuki sorumluluk alır. İslami hukuk sisteminde Liân, ispat hukukunun........

© Akademik Akıl