menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Cumhuriyet: Doğru bir başlangıcın hazin sonuçları

47 0
29.10.2026

29 Ekim’in düşündürdükleri

MEHMET TAŞ / LONDRA – Her 29 Ekim’de cumhuriyet üzerine yazılanlar farklı anlatılar etrafında şekilleniyor. Bir kesim kahramanlık hikâyelerini öne çıkarırken bir başka kesim katliamları ve baskıları anlatıyor. Solun bazı yazarları ise cumhuriyeti yalnızca “burjuva cumhuriyeti” olarak niteleyip eleştiriyor. Aradan 103 yıl geçmesine rağmen cumhuriyet tarihi, birbiriyle çelişen yorumlarla ele alınmayı sürdürüyor.

Marksist sol, cumhuriyetin ilanını başından itibaren ilerici bir dönüşüm olarak değerlendirdi. İşçi sınıfını ve Kürt halkını da kapsayan demokratik ve eşitlikçi bir cumhuriyet için yapıcı eleştiriler geliştirdi. Sol ve Kürtler cumhuriyeti demokratik yönde ilerletmeye çalışırken, cumhuriyetin sağladığı siyasal alan içinde güç kazanan tarikatçı ve siyasal İslamcı çevreler onun temel ilkelerini tanımamaya, hatta ortadan kaldırmaya yöneldi.

23 Nisan 1920’de açılan Büyük Millet Meclisi, farklı toplumsal kesimlerin, kimliklerin ve inançların temsil edildiği geniş bir siyasal zemine dayanıyordu. Komünistler bu temsilin dışında kalırken, işgale karşı mücadele yürüten Türk, Kürt, Alevi ve başka çevrelerden insanlar ortak bir gelecek arayışında buluşmuştu. 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu egemenliğin millete ait olduğunu ilan etti. Cumhuriyetin 29 Ekim 1923’te ilan edilmesi, saltanat yönetiminin sona ermesi bakımından ilerici bir adımdı.

Saltanat, hilafet ve şeyhülislamlık makamları kaldırıldı; eğitim, hukuk, dil ve kıyafet alanlarında köklü değişiklikler yapıldı. Kadınların siyasal hakları yasal güvenceye kavuştu. Bunlar eski düzenden kopuşun önemli parçalarıydı. Ancak cumhuriyetin niteliğini yalnızca reformlar belirlemez. Halk iradesinin nasıl temsil edildiği, iktidarın nasıl denetlendiği ve farklı toplumsal kesimlerin eşit yurttaşlar olarak kabul edilip edilmediği de belirleyicidir.

Tek parti yönetimi siyasal çoğulculuğun gelişmesini engelledi. Devlet öncülüğünde kapitalist bir sınıfın oluştuğu bu dönemde kuvvetler ayrılığı etkili biçimde işlemedi. Türk ve Sünni kimliğini merkeze alan ulus-devlet anlayışı, eşit yurttaşlık vaadinin hayata geçmesini sınırladı; Kürtler ve Aleviler eşit yurttaşlar olarak tanınmadı.

Türkiye Cumhuriyeti, Latin Amerika’daki uzun anti-sömürgeci mücadelelerin ardından kurulan devletlerle aynı tarihsel deneyime sahip değildi. Osmanlı’nın askerî ve sivil bürokrasisi içinde yetişen, Batı’daki modernleşmeden ve Fransız Devrimi’nden etkilenen kadrolar kuruluşta belirleyici oldu. Mustafa Kemal, işgale karşı mücadeleyi örgütleyen askerî ve siyasal lider olarak bu sürecin merkezinde yer aldı.

Cumhuriyetin ilanını ilerici bir adım saymak, sonraki siyasal yönelimi eleştirmekle çelişmez. Sorun cumhuriyet fikrinde değil; halk egemenliği vaadinin tekçi devlet yapısı, sınıfsal eşitsizlik ve siyasal baskı altında gerçekleşmemesindedir.

Bu devlet yapısı, sonraki dönemlerin sağ ve muhafazakâr siyasetlerine de geniş bir hareket alanı açtı. 1971 ve 1980 darbeleri sosyalistlere, sendikalara ve Kürt hareketine ağır saldırılar yöneltti. 2002’de iktidara gelen AKP, merkezî ve denetimsiz devlet yapısının üzerinde yükseldi; bürokrasiyi kendi siyasal çizgisine göre biçimlendirebildi.

2010 anayasa referandumu ile 2017’de kabul edilip 2018’de yürürlüğe giren cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yürütme gücünü daha da merkezîleştirdi. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve iktidarın meclis üzerindeki belirleyiciliği, parlamentonun denetim ve temsil işlevlerini aşındırdı. Yargı bağımsızlığının zayıflaması ve iktidara yakın sermaye çevreleriyle kurulan ilişkiler, siyasal ve ekonomik gücü dar bir oligarşik çevrede topladı.

Cumhuriyetin anlamı ve bugünkü kriz

Cumhuriyet, egemenliğin bir hanedana ya da ayrıcalıklı bir zümreye değil, halka ait olduğu yönetim biçimidir. Seçimler bunun için gereklidir, ancak tek başına yeterli değildir. Halk iradesi; bağımsız medya, eşit siyasal rekabet, tarafsız kamu yönetimi, bağımsız yargı ve güçlü bir parlamento tarafından korunmalıdır.

Basının iktidar çevrelerinin denetiminde olduğu, gazetecilerin baskı gördüğü, kamu kaynaklarının siyasal amaçlarla kullanıldığı, seçilmiş yerel yönetimlere kayyım atandığı ve yargının muhalefete karşı........

© Açık Gazete