Tarihin en önemli çelişkisi toprağa bağlı yaşam biçimi ile denize açılan yaşam biçimi arasında ortaya çıkmıştır.

Geçenlerde okuduğum ilk baskısı 2017 yılında yapılan Amerikalı antropolog James C. Scott’un ‘’Tahıla Karşı (Against the Grain: A Deep History of the Earliest States’’, Koç Üniversitesi Yayınları) adlı kitap insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olan tarım devrimi ve ilk yerleşik devletlerin ortaya çıkışını yeniden değerlendiriyor. Yani avcı toplayıcı insanın yerleşik hayata geçtikten sonra devletin ve kurumsallaşmanın nasıl ortaya çıktığını izah ediyor. Scott, avcı toplayıcı göçebelikten yerleşik topluma geçmenin dönüm noktası olan tahıl üretiminin Mezopotamya başta olmak üzere ilk uygarlıkların gelişimindeki rolünü öncelikle otoritenin güçlenmesi için araç olduğu değerlendirmesini yapıyor. Böylece devletlerin vergi toplama, nüfusu denetleme ve merkezi otorite kurma kapasitesindeki rolünü inceliyor. Scott, tahılın gıda güvenliği ve ticarette yerini almasının halklara değil devlete fayda sağladığını iddia ediyor. Geleneksel görüşte insanların tarıma geçerek daha güvenli, daha zengin ve daha gelişmiş bir uygarlık kurma iddiasının aksine Scott avcı-toplayıcı yaşamın birçok açıdan daha sağlıklı ve daha esnek olduğunu savunuyor. Ona göre tahıl tarımı özellikle devletlerin ortaya çıkmasını kolaylaştırdı. Çünkü buğday, arpa ve pirinç gibi tahıllar ölçülebilir, depolanabilir ve vergilendirilebilir ürünlerdi. İlk devletler büyük ölçüde vergi toplamak, iş gücünü denetlemek, ordu kurmak ve nüfusu kontrol etmek amacıyla tahıl üretimine dayandı. Neticede Scott’un tezi yerine günümüze tahıl üreten kıta devleti pratiği ile gelindi. Ancak gücünü tahıldan alan kıta devletinin karşısına zaman içinde gücünü denizden ve balıktan alan deniz devleti çıktı.

KITA VE DENİZ MÜCADELESİ

Scott avcı toplyaıcı ile yerleşik tahıl devleti arasındaki çelişkiye dikkat çekse de tarihin en önemli çelişkisi toprağa bağlı yaşam biçimi ile denize açılan yaşam biçimi arasında ortaya çıkmıştır. Başka bir ifadeyle insanlık tarihi, Kara Güçleri ile Deniz Güçleri arasındaki uzun ve kesintisiz rekabetin tarihidir. Bu rekabet askerî veya ekonomik olduğu kadar insanın mekânla kurduğu ilişkinin de tarihidir. Günümüz jeopolitik mücadelesine baktığımızda kıta ile denizin ya da tahıl ile balığın ilişkisinin yansımalarını görüyoruz. İnsanlık tarihinin jeopolitik süreci çoğu zaman tarım devrimi, devletlerin doğuşu ve imparatorlukların yükselişi üzerinden anlatılır. Kara, sınırları belirlenmiş, ölçülebilir ve denetlenebilir bir alan sunar. Karada savunmayı kolaylaştırmak için doğal sınırlara erişmek hedeftir. Akarsu, dağlar, tepeler ve deniz kıyısına erişim ile en azından savunmanın bir yakası emniyete alınır. Denize erişen kıta devleti yeni bir meydan okuma ile karşılaşır. Deniz sürekli hareket halinde olan, sınırları değişken, kontrol edilmesi zor bir dünyanın temsilcisidir. Karadaki doğa hareketlerine göre deniz çok daha düzensiz ve tahmini zor doğa dinamiklerine bağımlıdır. Bu nedenle kara gücü düzen, hiyerarşi ve merkeziyetçilik üretirken, deniz gücü hareketlilik, ticaret ve dışarı ile etkileşim üretmiştir.

Sümerlerin tahıl ambarları etrafında şekillenen devlet düzeni ile Fenikelilerin limanlar ve gemiler üzerinden kurduğu ticaret ağları arasında ortaya çıkan farklılık, bugün de devam etmektedir. Küresel tedarik zincirlerinden deniz dibi enerji kaynaklarına; balıkçılıktan deniz yetki alanlarından Mavi Vatana kadar uzanan güncel tartışmaların kökleri aslında beş bin yıl öncesine uzanmaktadır. Bu nedenle jeopolitiği anlamak için yalnızca devletlerin sınırlarına değil, o devletleri doğuran ekonomik ve coğrafi koşullara da bakmak gerekir.

SÜMERLER VE TAHILIN KONTROLÜ

Tarihte ilk büyük devlet organizasyonları Mezopotamya’da ortaya çıktı. En parlak dönemini MÖ 3500-2000 arasında yaşayan Sümerler yalnızca şehir devletleri (Uruk, Ur, Lagaş, Kiş) kurmadılar, aynı zamanda merkezi yönetimin, bürokrasinin ve kayıt sistemlerinin temellerini attılar. Bu gelişmenin merkezinde ise tahıl bulunuyordu. Sümerler tahılı kontrol eden ilk uygarlık oldu. Türkiye’nin yetiştirdiği en önemli Sümerologlardan merhume Muazzez İlmiye Çığ’a göre Sümerler, yazıyı geliştiren, şehir devletleri kuran ve hukuk, eğitim, edebiyat ile devlet yönetimi alanlarında insanlık tarihinin temellerini atan ilk büyük uygarlıklardan biridir. James C. Scott’ın kitabında dikkat çektiği gibi, tahıl sıradan bir tarım ürünü değildir. Tahıl ölçülebilir, depolanabilir, taşınabilir ve vergilendirilebilir bir üründür. Devletlerin ortaya çıkması açısından bu özellikler son derece kritiktir. Çünkü devlet, ancak sayabildiği ve vergilendirebildiği nüfus üzerinde kalıcı egemenlik kurabilir. Ona göre tahıl üretimi insan topluluklarını belirli bölgelerde yaşamaya zorladı. Böylece insanlar hareket eden avcı-toplayıcı gruplar olmaktan çıkarak devletin denetleyebildiği yerleşik nüfuslara dönüştüler. Bu dönüşüm yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasiydi. Devlet ilk kez insanları düzenli olarak kayıt altına alma, vergi toplama ve zorunlu iş gücü sağlama ve gerektiğinde ordu kurma imkânına kavuşmuştu.

Scott’a göre Sümerlerde yazının ortaya çıkışı da bu ihtiyaçla ilişkiliydi. Çiviyazısının ilk örnekleri destan yazmak veya felsefe üretmek için değil, tahıl stoklarını, işçi sayılarını ve vergi kayıtlarını takip etmek için geliştirilmişti. Yazı böylece kültürel bir araç olmadan önce bürokratik bir araç olmuştu. Ambarlar ise bu sistemin stratejik merkezlerdi. Çünkü tahıl yalnızca ekonomik değer üretmez, aynı zamanda siyasi güç üretir. Ambarları kontrol eden yönetici sınıf, toplumun yaşam kaynaklarını da kontrol eder. Bu nedenle Sümer tipi devlet, esas olarak tahıl etrafında şekillenen bir kontrol ve denetim mekanizmasıdır. Kısacası güç, toprağa ve toprağın........

© 12punto