Türk kültüründe mezar taşları, yalnızca birer kabir işareti değil; aynı zamanda sanatsal ve tarihî değer taşıyan önemli yapılardır. Bugün hâlâ ayakta olan birçok mezar taşı, geçmişin izlerini bugüne taşıyan sessiz tanıklardır. İslam öncesi Türk kültüründe var olan ölüm kültü ile ilgili değer, inanış ve uygulamalar İslamiyet'e geçişle birlikte yok olmamış, İslami anlayışla harmanlanarak zenginlik kazanmıştır.

Mezar taşlarına Orta Asya’da “kayrak taşı” denilmektedir. Kayrak taşları, Türk Müslüman kültürünün özgün eserleri olarak VIII. yüzyıldan itibaren Orta Asya’nın farklı bölgelerinde görülmeye başlamıştır. Örneğin, ilk dönem kayrak taşları en çok Kırgızistan, Kazakistan olmak üzere Türkmenistan ve Özbekistan’ın Semerkant, Buhara ve yukarı Zerefşan bölgelerinde görülmektedir. Kayrak taşlarının tipik özellikleri tıpkı anıt heykeller gibi tek parçalı yontulmuş ve cilalanmış taştan yapılmasıdır. Tek parçalı taşa dikdörtgene yakın şekil verilip üst kısmı yuvarlak biçimde yapılarak etrafına sade düz çizgi, ya da kıvrımlı

bezemeler ile şerit çizilmiştir. Kayrak taşa anıt heykellerinde olduğu gibi insan şekli yapmak yerine Arap harfleri ile Kur’ân-ı Kerîm’den ayetler, hadisler, ölen kişi hakkında kişisel bilgiler, şahsı aşırı öven medihler ve ölüm tarihi gibi bilgileri içeren kitâbeler yazılmıştır.

Günümüzdeki Türkmenistan’da bulunan erken dönem kayrak taşlarına kısmen benzerlik gösteren mezar taşları İstanbul’da bulunan Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde korunmaktadır.

İslam öncesi Türk mezar kültürünün İslamiyet sonrası da sürdürülerek zenginleştiği Erzurum’daki bir mezar taşında Orhun Yazıtları’ndan bir satırın bulunması kültürel devamlılığın göstergelerinden biridir. Mezar taşları bir milletin tapu senedidir. Yazılarının hattı ve üzerlerindeki motiflerin diğer sanat yapılarında da kullanılması önemlidir.

Anadolu'nun Türkleşmesiyle beraber Anadolu Selçuklu, Anadolu Beylikleri ve Osmanlı'nın hüküm sürdüğü bu topraklardaki mezar taşları, tarihin izlerini taşımaktadır.

Önemli Türk boylarından Karakoyunlular-Akkoyunlular, 14. yüzyıldan itibaren özellikle Tunceli bölgesinde çok etkili olmuşlardır. Bunların; bölge nüfusuna kuvvetli biçimde hakim oldukları devam eden kültürel benzerlikten de anlaşılmaktadır. Türk tarihi açısından bu kadar önemli bir yere sahip olan Tunceli ilimizde........

© Yeniçağ