menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Hülagü’nün halısı, Mandela’nın masası…

18 0
13.11.2026

Tarih, asla yıkılmayacağı sanılan kutsallıkların, dokunulmaz kabul edilen tabuların ve “asla düşünülemez” denilen sınırların tek bir hamleyle yerle bir edildiği kırılma anlarıyla dolu. Toplumlar ve nizamlar kendilerini korumak adına görünmez kurallar, ilahi dokunulmazlıklar ve aşılması teklif dahi edilemez kırmızı çizgiler icat etti, etmeye devam ediyor. Bu çizgiler yüzyıllar boyunca yerinde durdukça, kitleler o nizamın ebedi olduğuna, o çizgi aşılırsa göğün yarılacağına, kıyametin kopacağına veya tanrıların gazap yağdıracağına inandı. Oysa toplumsal ve siyasal tarihte “eşiği aşma” anı burada başlar. Bir aktör ortaya çıkar, o nihai tabuyu acımasızca yıkar, geriye dönüşü olmayan bir kapıyı aralar ve herkesin dehşetle beklediği o kozmik felaketin gerçekleşmediği görülür. Gökyüzü yarılmaz, güneş kararmaz; geriye sadece oyunun kurallarının bütünüyle değiştiği, eski ahlaki ve hukuki bariyerlerin buharlaştığı çıplak ve vahşi bir gerçeklik kalır.

Antik Mezopotamya’da Sümer şehir devletleri yüzlerce yıl boyunca savaştı; ancak bu savaşların sarsılmaz bir ahlakı ve sınırı vardı. Düşman ordusunu yenebilirdiniz ama kente girip tapınakları yağmalayamazdınız; çünkü her tapınakta kenti koruyan kutsal bir tanrının yaşadığına inanılırdı. Umma Kralı Lugalzagesi, bu dinsel korkuyu anlamsız bularak Lagaş’a girdi, tapınakları yaktı ve zenginliklerini yağmaladı. İnsanlar tanrıların gazabını beklerken hiçbir şey olmadı; aksine Lugalzagesi güçlenip tüm şehirleri fethetti. Tanrıların sessizliği devasa bir inanç şoku yarattı, eski kısıtlı savaş nizamını yıktı ve Sargon’un Akad İmparatorluğu’nu kuracağı topyekûn şiddet ve imparatorluklar çağını başlattı. Benzer bir eşik, Büyük İskender’in Yunan dünyasının kalbi sayılan Tebai şehrini yerle bir edip erkeklerini katlederek kadın ve çocuklarını köleleştirmesiyle aşıldı. Bir kültür merkezine yönelen bu amansız şiddet, dönemin nükleer şokuydu; muhalefeti dehşetle felç ederek kitleleri sindirdi ve Doğu fetihlerinin kapısını ardına kadar açtı.

Aynı felç edici mekanizma yeni kıtada da işledi. İspanyol fatihler, Aztek ve İnka medeniyetlerinin “tanrı-kral” kabul ettiği Montezuma ve Atahualpa’yı öldürdüklerinde iki hükümdarı katletmiş olmadılar, yerli halkların zihinsel ve dinsel işletim sistemini de çökerttiler. Tanrılarının aciz kaldığını gören devasa kitleler, tabunun yıkılışı karşısında teslim oldu. Doğu’da ise beş asırlık Abbasi hilafeti 1258’de benzer bir zihinsel zırha sığınmıştı. Saray âlimleri Moğol hükümdarı Hülagü Han’ı, “Halife’nin bir damla kanı yere düşerse güneş kararır, kıyamet kopar” diye uyarıyordu. Hülagü bu dokunulmazlığı pratik ve dehşet verici bir kurnazlıkla aştı. Halife Müstasım’ı bir halıya sardırıp atların ayakları altında çiğneterek kan akıtmadan öldürttü. Dicle kitapların mürekkebiyle kararırken güneş kararmadı; İslam dünyası tarihinin en sarsıcı entelektüel ve siyasal kırılmasını yaşadı.

Osmanlı’da padişah “Allah’ın yeryüzündeki gölgesi”ydi. Tahttan indirilebilir, hanedan içi hesaplaşmada........

© Yeni Yaşam