Zamanı anlamak - 2: Çan, ezan ve çark
Milâdi 807 yılında Abbasi Halifesi Hârûn Reşîd'in elçileri, Frank Kralı Şarlman'ın sarayına hediyelerle geldi. Hediyelerin arasında saray halkını hayrete düşüren bir alet vardı: pirinçten bir su saati. Her saat başında içinden küçük metal toplar bir çana düşüyor, geçen saat sayısınca ses çıkıyor, minyatür süvariler pencerelerden dışarı çıkıyordu. Frank vakanüvisleri bu sahneyi bir mucize anlatır gibi kaydetti.
O gün Avrupa'da zamanı ölçmenin en ileri yolu hâlâ gölgeye bakmaktı. Bu yazı, insanlığın zamanı göğün elinden nasıl aldığının hikâyesi.
Gölgenin ve suyun saati
Günü parçalara bölmek, yere dikilen bir çubukla başladı. Bilinen en eski Mısır gölge saatleri MÖ 1500 civarına tarihleniyor. Gölgenin iki düşmanı vardı: bulut ve gece. Mısırlılar ikisi için de suya başvurdu. Karnak'ta bulunan, MÖ 1400 civarına tarihlenen taş kabın dibindeki delikten su damladıkça iç duvardaki çentikler açığa çıkıyor, geçen saati gösteriyordu. Yunanlar bu alete klepsidra, yani "su hırsızı" dedi.
Günü 24 saate bölen Mısır'dır: on iki gündüz, on iki gece. Saatin 60 dakika olması ise Babil'in mirasıdır. Babilliler altmışlık sayı sistemi kullandı çünkü 60, 1'den 6'ya kadar bütün sayılara ve 10, 12, 15, 20, 30'a tam bölünür. İskenderiyeli Batlamyus bu geleneği devraldı; Latince çevirilerde onun "birinci küçük parçası" ile "ikinci küçük parçası" dakika ve saniye oldu.
Ama antik saatin modern okuru şaşırtacak bir özelliği vardı: Uzunluğu sabit değildi. Gündüz ne kadar sürerse sürsün on iki eşit parçaya bölünüyordu. Roma'da haziranda bir saat bugünkü ölçüyle yaklaşık 75 dakika, aralıkta yaklaşık 45 dakika sürüyordu. Saat güneşe bağlıydı; güneş nasıl hareket ederse saat de öyle uzayıp kısalıyordu.
Ezanın vakti, gölgenin boyu
İslam dini ise bu tabloya yeni bir ihtiyaç getirmişti. Günde beş vakit namazın her biri göğe bağlıydı: şafak, güneşin tepe noktasından ayrılması, gölgenin cismin boyuna ulaşması, güneşin batışı ve şafak kızılığının kaybolması. Üstelik bu vakitler her şehirde farklıydı ve kıbleyi bulmak da göğü hesaplamayı gerektiriyordu.
Bu ihtiyaç, İslam dünyasında zaman bilimini kurumsallaştırdı. Büyük camilerde vakit........
