Hidrojenin ve oksijenin hikâyesini anlattık. Sıra üçlünün son ayağında, belki de en mucizevisinde: karbon. Kalemin ucunda da pırlantada da, ekmekte de petrolde de, DNA'mızda da o var. Bedenimizin ağırlığının beşte birine yakını karbondur.

Üç helyumdan bir karbon

Karbon da oksijen gibi yıldızlarda doğar, ama doğumu bir dizi ince ayara bağlıdır. Yaşlanan bir yıldızın çekirdeğinde iki helyum çekirdeği birleşip berilyum oluşturur. Ama bu berilyum kararsızdır, saniyenin on milyon milyarda birinden kısa sürede dağılır. Karbon için tam o anda üçüncü bir helyumun çarpması gerekir. Normal şartlarda bu neredeyse imkânsızdır.

1953'te İngiliz astronom Fred Hoyle cesur bir öngörüde bulundu. "Büyük Patlama" adını bu teoriyle alay etmek için radyoda ilk kullanan adamdı. Şimdi de şunu söylüyordu: evrende bu kadar karbon varsa, karbon çekirdeğinin tam bu üçlü çarpışmanın enerjisine denk gelen özel bir düzeyi olmalı. Ancak doğru frekansta çalınınca açılan bir kapı gibi. Kimse görmemişti. Caltech'te William Fowler'ın laboratuvarı aradı ve düzeyi tam Hoyle'un hesapladığı yerde buldu.

İnce ayar burada da bitmiyor. Karbon bir helyum daha yutarsa oksijene dönüşür. Oksijenin enerji düzeyi ise bu birleşmeyi kolaylaştıracak yerin biraz altında durur. Kapı karbon için ardına kadar açık, oksijen için yalnızca aralıktır. Bu sayede karbonun bir kısmı oksijene dönerken bir kısmı karbon olarak kalır. 2000'de Science dergisinde yayımlanan bir hesaba göre güçlü nükleer kuvvet yalnızca yüzde yarım farklı olsaydı, yıldızlar ya neredeyse hiç karbon ya da neredeyse hiç oksijen üretemeyecekti. Hoyle yıllar sonra, fizik kurallarıyla bir üstün aklın oynamış olduğu hissine kapıldığını yazdı.

Karbon böylece kırmızı devlerin içinde pişti, yıldızın dış katmanları uzaya savrulunca da yeni gezegenlere taşındı. Bugün evrende hidrojen, helyum ve oksijenden sonra en bol dördüncü elementtir.

İşin tuhafı, karbon yer kabuğunda nadirdir, kütlesinin ancak on binde ikisi kadarı. Ama bulunduğu her yerde kilit roldedir. Gezegendeki karbonun büyük kısmı taşlara kilitlidir: kireçtaşı, mermer, deniz kabuklarından oluşan kalker. Pamukkale'nin bembeyaz travertenleri, sıcak suda çözünmüş kalsiyum karbonatın binlerce yıl boyunca çökelmesiyle oluştu. Karbon okyanusta çözünmüş, havada karbondioksit, toprakta çürüyen yaprak, yer altında kömür, petrol ve doğalgaz olarak bekler.

Bu depolar arasında durmadan dolaşır. Yaprak onu havadan alır, hayvan yaprağı yer, nefesle havaya geri verir. Deniz kabuğu onu taşa çevirir, volkan taşı eritip yeniden göğe üfler. Karbon döngüsü dediğimiz bu dolaşım, gezegenin hem termostatı hem kiler defteridir.

Dört eli olan atom

Karbonun sırrı dış katmanındaki........

© Yeni Mesaj