Şimdiye kadar suyu içtik, suladık, sattık ve paylaşamadık. Bu yazıda suyun bir başka yüzüne bakacağız: üzerinde yürünen, ticaretin, ordunun ve imparatorlukların yolu olan suya. Önceki yazıyı "yarının haritası barajlarla çizilecek" diyerek bitirmiştik. Ama bugünün haritası hâlâ denizlerle çiziliyor.

Akdeniz'in zengini: Venedik

Medeniyet bir iç denizin çevresinde büyüdü. Fenikeliler, Yunanlar ve Romalılar Akdeniz'i hem yol hem savaş alanı olarak kullandı. Roma bu denize "Mare Nostrum", yani "Bizim Denizimiz" dedi. Ama deniz yolunun bir ülkeyi ne kadar zengin edebileceğini en iyi gösteren bir imparatorluk değil, bir lagün şehriydi.

Venedik'in ne tarlası vardı ne madeni ne ormanı. Bataklık adacıkların üstüne, çamura çakılmış ahşap kazıklar üzerine kurulmuştu. İçme suyunu bile yağmur sarnıçlarında biriktiriyordu. Elinde tek bir şey vardı: deniz. Venedikli tüccarlar İskenderiye'den, Beyrut'tan ve Karadeniz limanlarından Doğu'nun baharatını ve ipeğini alıp Avrupa'ya sattı. Avrupa'nın sofrasındaki biber, karanfil ve tarçın yüzyıllar boyunca büyük ölçüde Venedik gemileriyle geldi. Bu aracılık, küçük bir şehri Avrupa'nın en zengin devletlerinden biri yaptı. Venedik Cumhuriyeti bin yıldan uzun yaşadı. Sarayları ve kiliseleri bugün hâlâ o zenginliğin vitrini.

Bu denizde Osmanlı da vardı. 1538'de Barbaros Hayreddin Paşa Preveze'de Haçlı donanmasını yendi ve Osmanlı'ya Akdeniz'de uzun bir üstünlük kazandırdı. Türk Deniz Kuvvetleri'nin bayramı bugün o zaferin yıldönümünde kutlanıyor. Ama Akdeniz'in zenginliği, bu denizin çok uzağında açılan bir yol yüzünden sönecekti.

Okyanusların zenginleri

Portekizli Vasco da Gama 1498'de Afrika'nın güney ucundaki Ümit Burnu'nu dolaşıp Hindistan'a ulaştı. Baharat artık Akdeniz'den, Osmanlı topraklarından ve Venedik'in elinden geçmek zorunda değildi. Venedik bir gecede çökmedi ama dünya ticaretinin merkezi Akdeniz'den Atlantik kıyılarına kaydı. Yol değişince zenginlik de yer değiştirdi.

Yeni dünyanın ilk büyük kazananı, Venedik gibi kaynaksız küçük bir ülke oldu: Hollanda. 1602'de kurulan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, hisseleri serbestçe alınıp satılan ilk anonim şirketlerden biriydi. Bu hisselerin el değiştirdiği Amsterdam pazarı modern borsanın atası sayılır. Şirket iki yüzyılda 4.785 gemiyle Asya'ya yaklaşık bir milyon insan gönderdi ve 1669'da dünyanın o güne kadar gördüğü en zengin özel şirketi olmuştu. İktisat tarihçisi Angus Maddison'ın hesaplarına göre 17. yüzyılda kişi başına gelirde dünyanın en zengin ülkesi Hollanda'ydı. Bugün kullandığımız anonim şirket ve borsa, denizden gelen paranın çocuklarıdır.

Sonra sıra İngiltere'ye geldi. 1805'te Trafalgar'da Fransız ve İspanyol donanmalarını yenen Kraliyet Donanması bir asır boyunca denizlerin efendisi oldu. 1889 tarihli Deniz Savunma Yasası, donanmanın kendisinden sonra gelen en büyük iki donanmanın toplamından güçlü tutulmasını devlet politikası yaptı. Küçük bir ada, Hindistan'dan Kanada'ya uzanan ticaret imparatorluğunu bu donanmanın koruduğu yollar üzerinde........

© Yeni Mesaj