Dün "Bir Damla Suyun Hikâyesi"nde iki hidrojenle bir oksijenin kurduğu o mucizevi bağı anlattık: suyun yıldızlararası bulutlardaki doğuşunu, hayatı mümkün kılan tuhaflıklarını, bedenimizdeki ve doğadaki döngüsünü. O yazıyı şu cümleyle bitirmiştik: Bir damla suyun hikâyesi burada kimyadan çıkıp siyasete girer. Bugünden itibaren o kapıdan geçiyoruz. Beş yazılık bu dizide suyun insanlar ve devletler arasındaki serüvenini izleyeceğiz. Hadi başlayalım.

Dünyadaki bütün suyu 100 litrelik dev bir kovaya doldurduğumuzu düşünelim. Kovanın 97,5 litresi tuzlu deniz suyu olur. Tatlı su yalnızca 2,5 litre eder ve bunun da büyük kısmı kutuplarda donmuş ya da yerin derinliklerine gömülüdür. İnsanın gerçekten ulaşıp kullanabileceği su yarım litre kadardır. Göllerde ve nehirlerde akan su ise bir buçuk çay kaşığını geçmez. Önceki yazıda suyun yok olmadığını, yalnızca yer değiştirdiğini söylemiştik. Bu yazıda o çay kaşığının hikâyesine bakacağız: nerede durduğuna, kime yettiğine ve kime yetmeyeceğine.

Güneşle çalışan damıtma tesisi

Tatlı su gökyüzünde üretilir. Güneş her yıl okyanuslardan yarım milyon kilometreküp suyu buharlaştırır. Buharlaşan su tuzunu denizde bırakır, bulut olur ve yağmur ya da kar olarak karaya düşer. Gezegendeki bütün tatlı su, güneş enerjisiyle çalışan bu dev damıtma tesisinin ürünüdür.

Ama yağmur her yere eşit yağmaz ve yağdığı an da kullanılmaz. Doğa tatlı suyu iki büyük depoda saklar. Birincisi dağlardır. Kışın düşen kar ve buzullar, suyu yaz aylarına kadar bekletir ve yavaş yavaş nehirlere bırakır. Birleşmiş Milletler'in 2025 Dünya Su Raporu'na göre yıllık küresel tatlı su akışının yüzde 55-60'ı dağlardan gelir. Dağlardan doğan nehirlerin havzalarında yaklaşık iki milyar insan yaşar. Himalayalar Ganj'ı, İndus'u ve Yangtze'yi besler. Bizim Fırat'ımız ve Dicle'miz Doğu Anadolu'nun karlarından doğar. Bu yüzden dağlara "dünyanın su kuleleri" denir.

İkinci depo yerin altıdır. Yağmurun bir kısmı toprağa süzülür, kayaların gözeneklerinde ve çatlaklarında birikir. Akifer denen bu yeraltı rezervuarları, göllerin ve nehirlerin toplamından kat kat fazla su taşır. Ama bir kusurları vardır: çok yavaş dolarlar. Bazılarının suyu binlerce, hatta on binlerce yıllıktır.

ABD'nin tahıl ambarı Büyük Ovalar'ın altındaki Ogallala akiferi bunun en bilinen örneğidir. Sekiz eyaletin altına yayılan bu akiferdeki su, son buzul çağından beri, yaklaşık 15 bin yıldır birikiyordu. Sulamalı tarım başladıktan sonra Batı Kansas'ın bazı bölgelerinde altmış yılda yüzde 60'tan fazla azaldı. National Geographic'e göre güney kesimleri boşalırsa yeniden dolması binlerce yıl sürebilir.

Aynı hikâye Türkiye'nin tahıl ambarında da yaşanıyor. Konya Ovası'nda yeraltı suyu 1960'larda........

© Yeni Mesaj