Sosyal medya bugünkü kadar güçlü değildi; algoritmalar hangi haberi göreceğimizi, ne satın alacağımızı, neyi tüketeceğimizi ve hatta kime oy vereceğimizi bu ölçüde belirlemiyordu.

Yine de endişeliydim.

Bir felsefe hocası olarak o kitabı okuduktan sonra eleştirel düşünmenin neden yalnızca akademik bir beceri değil, insan özgürlüğünün en temel güvencesi olduğunu çok daha iyi anladım.

Aradan geçen yıllarda bu klasik eser Türkçeye “Zihne Saldırı: Totaliter Rejimlerde Beyin Yıkama ve Zihin Kontrolünün Psikolojisi” adıyla çevrildi.

Bugün kitaba bir kez daha baktığımda, yaklaşık yirmi yıl önce hissettiğim kaygının ne kadar haklı olduğunu yeniden fark ettim.

Çünkü kitabın sorduğu soru hâlâ güncelliğini koruyor:

İnsanın en temel özgürlüklerinden biri olan düşünme ve hissetme özgürlüğü, sistematik baskı, korku ve propaganda yoluyla elinden alınabilir mi?

Meerloo bu soruya teorik bir filozof olarak değil, yaşadığı çağın tanığı olarak cevap verir.

Nazi işgali altındaki Hollanda’da psikiyatrist olarak görev yapmış, insanların sistematik psikolojik baskı altında nasıl değiştirilebildiğini bizzat gözlemlemiştir.

Daha sonra İngiltere’de ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yürüttüğü çalışmalarla, totaliter rejimlerin yalnızca bedenleri değil, zihinleri de ele geçirmeye çalıştığını göstermiştir.

Onun literatüre kazandırdığı en önemli kavramlardan biri “menticide”dir. Türkçeye “zihnin katli” veya “ruhun öldürülmesi” şeklinde çevrilebilecek bu kavram, insanın bağımsız düşünme, sorgulama ve kendi vicdanıyla karar verme yetisinin sistematik biçimde ortadan kaldırılmasını ifade eder.

Meerloo’nun en önemli katkılarından biri, beyin yıkamanın yalnızca işkence odalarında gerçekleşen olağanüstü bir olay olmadığını göstermesidir. Ona göre zihin kontrolü çok daha görünmez yollarla da gerçekleşebilir:

1. Korkunun sürekli canlı tutulması,

2. Propagandanın durmaksızın tekrarlanması,

3. Medyanın yönlendirilmesi,

4. Dilin manipüle edilmesi

5. Kitle psikolojisinin ustalıkla kullanılması…

Bu nedenle kitap yalnızca Nazi Almanyası’nı veya Soğuk Savaş dönemini anlatan tarih temelli bir çalışma değildir. Aynı zamanda modern toplumların karşı karşıya olduğu görünmez tehlikeleri anlamamıza yardımcı olan güçlü bir analizdir.

Bugün kitabı yeniden düşündüğümde, uyarılarının dijital çağda çok daha büyük bir anlam kazandığını görüyorum. Artık insanların zihinlerini etkilemek için meydanlarda yapılan propagandalara gerek kalmadı.

Algoritmalar bunu sessizce yapabiliyor.

Eskiden propaganda aynı mesajı herkese verirdi; bugün ise her bireye özel propaganda........

© Yeni Asya