İnsanlık tarihi boyunca insanı en güçlü biçimde harekete geçiren unsurların başında inanç gelmiştir. İnsan yalnızca gördüğüne, duyduğuna veya maddi olarak ölçebildiğine göre hareket eden bir varlık değildir. İnandığı değerler uğruna fedakârlık yapabilir, sahip olduğu imkanlardan vazgeçebilir, tehlikeyi göze alabilir ve hatta kendi hayatını anlamlandırdığı büyük bir davanın parçası olarak görebilir.

İşte din olgusunun insan üzerindeki etkisi tam da burada ortaya çıkar.

Din, insan için yalnızca ibadetlerden veya ritüellerden ibaret değildir. Aynı zamanda anlam, aidiyet, ahlak, kimlik, topluluk ve otorite üreten güçlü bir sosyal mekanizmadır.

İnsan, Neden varım? Hayatın amacı nedir? Doğru ile yanlış arasındaki sınır nedir? Nasıl yaşamalıyım? gibi sorulara cevap ararken inanç sistemleri ona yalnızca bireysel bir dünya görüşü değil, aynı zamanda ortak bir kimlik de sunar.

Bu nedenle inanç, insanları birbirine bağlama konusunda olağanüstü güçlü bir kapasiteye sahiptir. Aynı şeye inanmak, birbirini hiç tanımayan insanların birbirlerine güvenmesini sağlayabilir.

Aynı değerleri paylaşmak, farklı sosyal sınıflardan insanların aynı topluluk içerisinde buluşmasına imkân verebilir. Aynı kutsal referansa bağlılık ise bireysel davranışların ötesinde kolektif bir davranış biçimi ortaya çıkarabilir.

Bu durum dinlerin kendisinden kaynaklanan bir tehdit değildir. Tam tersine, insanlık tarihi boyunca dinler dayanışmanın, yardımlaşmanın, ahlaki sorumluluğun ve toplumsal bütünleşmenin de önemli kaynaklarından biri olmuştur.

Fakat tam da bu güçlü toplumsal etki nedeniyle diniinanç, insan davranışını yönlendirmek isteyen örgütsel yapılar açısından son derece güçlü bir meşruiyet zemini hâline gelebilir.

Burada kritik ayrım başlar.

İnanç ile inancın araçsallaştırılması aynı şey değildir.

Bir insanın kendi inancına bağlı olması başka bir durumdur; bir başka kişinin veya örgütün, o inancı kullanarak onun davranışlarını belirlemesi başka bir durumdur.

İlkinde birey inancını yaşar. İkincisinde ise inanç, örgütsel bir ilişki biçiminin parçasına dönüşebilir. İşte bu dönüşüm, güvenlik açısından incelenmesi gereken asıl alandır.Çünkü insanın bir fikre inanması ile o fikir uğruna koşulsuz itaat etmesi arasında önemli bir fark vardır.

İnanç aidiyet üretir.Aidiyet güven üretir.Güven bağlılık üretir.Bağlılık ise örgütsel disipline dönüştürülebilir.

Bu zincir her dini toplulukta veya her inanç grubunda ortaya çıkmaz. Ancak herhangi bir ideolojik ya da dini yapı içerisinde otorite sorgulanamaz hâle geldiğinde, bireysel inanç ile örgütsel itaat arasındaki sınır giderek belirsizleşebilir.

Burada karşımıza yalnızca klasik anlamda bir örgütlenme değil, insanın zihninden sosyal çevresine, sosyal çevresinden iletişim kanallarına, iletişim kanallarından karar mekanizmasına uzanan çok katmanlı bir network çıkar.

Bu network'ün en önemli özelliği ise her zaman görünür olmamasıdır.

Bir askeri yapıda komuta zinciri açıkça görülebilir.

Oysa sivil veya dini görünüm altında oluşan kapalı bir örgütsel modelde bunların hiçbiri aynı biçimde görünmeyebilir.

Rütbenin yerini manevi otorite, emir-komutanın yerini itaat kültürü, kışlanın yerini sosyal çevre, istihbarat biriminin yerini network, operasyonel görevin yerini ise hizmet, sorumluluk veya dava gibi kavramlar alabilir.

İşte bu noktada kavramı yeniden düşünmek gerekir, İnanç ne zaman bir vicdan meselesi olmaktan çıkarak bir network'ün insan kaynağına, bilgi akışına ve karar mekanizmasına dönüşür?

Militarizasyon yalnızca silahlanmak değildir.

Militarizasyon aynı zamanda belirli bir hedef doğrultusunda insan kaynağının disipline edilmesi, görevlerin dağıtılması, bilginin kontrol edilmesi, kararların merkezileştirilmesi ve bireylerin ortak bir amaç doğrultusunda koordine edilmesidir.

Dolayısıyla silahın olmadığı bir yapıda da militarize bir örgütlenme mantığı bulunabilir. Bu nedenle bu çalışmanın konusu herhangi bir din veya inanç sistemi değildir.

Asıl konu, inanç üzerinden oluşturulan güçlü sosyal bağların hangi koşullarda kapalı bir örgütsel network'e dönüşebildiği ve bu network'ün nasıl bir istihbarat mimarisi oluşturabileceğidir.

Ve bu sorunun cevabını yalnızca tek bir din üzerinden aramak da doğru değildir. Çünkü insan davranışının temel dinamikleri evrenseldir.

İslam'da, Hristiyanlıkta, Yahudilikte, Hinduizm’de, Budizm’de veya başka inanç geleneklerinde farklı tarihsel ve kültürel biçimler ortaya çıkmış olsa da inanç, aidiyet, otorite, topluluk ve liderlik arasındaki ilişki ortak bir sosyolojik araştırma alanıdır.

Dolayısıyla mesele “hangi din?” değildir.

İnanç nerede biter, örgütsel itaat nerede........

© Yeni Ankara