Bazı insanlar vardır; yaşadıkları dönemin tanığı olurlar, bazıları ise çağın hafızası… İlber Hocam da çağın hafızası olanlardandı. Çünkü o sadece tarih anlatmadı; tarihle konuştu, tartıştı, eleştirdi. 13 Mart Cuma günü basına düşen ölüm haberiyle tüm Türkiye’yi yasa boğan kıymetli büyüğümüz İlber Ortaylı hocamızın ölümü hepimizi derinden üzdü. İnsanlara kendi yaşamından da örnekler vererek mütevazılığını her daim koruyan, gençlere akıl hocalığı yapan, deneyimlerini insanlarla paylaşan bu duayen tarihçi artık aramızda yok.

1947 yılında Bregenz’te başlayan bir hayatın yolu, çocuk yaşta İstanbul’a düşer. Göçle başlayan bu hikâye belki de onun tarih anlayışını şekillendirdi. Çünkü göç, insana geçmişin ne kadar kırılgan olduğunu gösterir. Ortaylı’nın zihni de tam burada çalışmaya başladı. Üniversite yıllarında Ankara Üniversitesi’nde ve ardından Avrupa’daki akademik çevrelerde aldığı eğitim, onu sıradan bir tarihçiden ayırdı. Ortaylı’nın farkı sadece bilgi değildi; bilgiyi yorumlama cesaretiydi. O, tarihi bir vitrin süsü gibi anlatmadı. Tozlu belgelerin içinden insan hikâyeleri çıkardı. Özellikle Osmanlı İmparatorluğu üzerine yaptığı çalışmalarla, tarihin çoğu zaman yanlış anlaşılan bir dönemi ile toplum arasında bir köprü kurdu.

“Osmanlı’yı anlamadan Türkiye’yi anlayamazsınız” derken hoca, aslında bir milletin geçmişiyle kavga ederse geleceğiyle de barışamayacağını söylüyordu.Yıllarca dersler ve konferanslar verdi, kitaplar yazdı. Ancak onu farklı kılan taraf, akademik kürsülerin dışına çıkmasıydı. Televizyon programlarında, salonlarda, üniversite amfilerinde hep aynı cümleyi söyledi: “Okumadan fikir sahibi olmayın.”

Hoca, tarihin yalnızca bir savaş kronolojisi olmadığını anlattı. Tarih; şehirlerin dokusu, dillerin değişimi ve insanların zihniyetiydi. Bir imparatorluğu anlatırken mimarisinden mutfağına kadar konuşmasının nedeni de buydu. Biliyorduk ki bu güçlü hafıza, bu ayaklı kütüphane, bir gün dünyasını değiştirecekti. Ancak geriye bıraktığı anlayış ve eserler yüzyıllara yayılacaktı. Çünkü gerçek tarihçiler yalnızca kitap bırakmaz; soru sormayı öğretir, geçmişini merak eden insanların sayısını artırırlar.

Tam da bu noktada millet geçmişini merak ettiği sürece, o tarihçi aslında hiç ölmemiş sayılır. Sevgili İlber Hoca’nın bize bıraktığı miras; “Geçmişini gerçekten biliyor musun?” sorusuyla başlayan bir tarih bilinci. Toplum bu soruyu kendine sormayı bıraktığında, büyük tarihçi işte o zaman asıl sessizliğine bürünmüş olacak.

Mekânın cennet olsun İlber Hoca… Hepimizi çok üzdün

© Yeni Ankara