İnsanlık tarihi, büyük adanmışlıklar kadar büyük kopuşların da tarihidir. Bir insanın bir düşünceye, bir ideolojiye, siyasi veya dini bir harekete ömrünün onlarca yılını, belki de bütün bir varlığını feda ettikten sonra, bir sabah uyandığında o muazzam fikri karşısında ruhsuz bir kadavra olarak bulması, entelektüel tarihin en sarsıcı muammalarından biridir. Dün uğruna ölünecek kadar canlı, parlak ve mutlak olan bir inanç sistemi, nasıl olur da bir anda anlamını yitirip soğuk bir et yığınına dönüşür? Bu radikal dönüşüm, insanın iç dünyasında hangi zihinsel, ruhsal ve psişik aşamalardan geçerek gerçekleşir?

Geleneksel teoloji, dogmatik ideolojiler ve kurumsal yapılar; bu sarsıcı kopuşu yaşayan bireyleri tarih boyunca “mürted”, “hain” ya da “dönek” gibi ağır, dışlayıcı ve teolojik olarak mahkum edici sıfatlarla etiketlemiştir. Oysa bu kavramlar, meseleyi çözmek yerine kurumsal öfkeyi gizleyen birer kalkandır. Bu zihinsel ve ruhsal göçü rasyonel, objektif ve hardcore bilimsel bir düzlemde kavrayabilmek için kolektif hafızanın bu mahkum edici dilini bir kenara bırakmak gerekir. Bu yazıda, teolojik fıkhın ve siyasi dogmatizmin sınırlarını aşmak adına, sistemden zihnen ve ruhen kaçan bu bireyleri “Anlam Firarisi” olarak tanımlayacağız. Çünkü yaşanan tecrübe, basit bir saf değiştirme değil; insanın iç dünyasındaki kutsal üretme, aidiyet kurma ve sonra da bu anlamı söküp atma kapasitesinin ta kendisidir.

BAĞLILIĞIN BİYOLOJİSİ VE KİMLİKLERİN ERİMESİ

Bir birey bir ideolojiye ya da dini harekete bağlandığında, beyinde yalnızca soyut bir fikir kabul görmez. Burada gerçekleşen ilk büyük dönüşüm, “kimlik kaynaşması”dır. Kişi, “Ben bu fikri destekliyorum” cümlesinden, “Ben bu fikrin kendisiyim” aşamasına evrilir. Bu noktada fikir, benliğin ayrılmaz bir parçası haline gelir. İnanç artık dışarıda duran bir nesne değil, öznenin bizzat kendisidir. Dolayısıyla, o fikre, lidere ya da kutsala yönelen her eleştiri, beyin tarafından doğrudan fiziksel hayata yönelik bir tehdit, hayati bir saldırı gibi algılanır.

Beyin taramaları; ideolojik tehditlerin, toplumdan dışlanmanın ve romantik terk edilmelerin beyinde tam olarak aynı bölgeleri harekete geçirdiğini göstermektedir. Özellikle beynin fiziksel acıyı, korkuyu ve alarm durumlarını yöneten ilkel merkezleri bu süreçte başroldedir.

Radikal bir inanan için kutsalına yönelen tehdit, tenine batan bir bıçakla aynı biyolojik acıyı üretir; beyin soyut bir hakaret ile fiziksel bir yaralanmayı birbirinden ayıramaz.

Bağlılık döneminde beyin; mutluluk, aidiyet ve heyecan veren tüm kimyasallarını bu anlam evrenini korumak üzere seferber eder. Kolektif ritüeller, askeri marşlar, kitle mitingleri, devrimci sloganlar veya zikir halkaları topluluk içinde ortak bir ritim üretir. Bu ortak ritim, beyinde yoğun bir aidiyet ve coşku dalgası yaratarak bireye adeta yapay bir esriklik, bir tür zihinsel sarhoşluk hali yaşatır. İdeolojik bağlılık, bu yönüyle madde bağımlılığına benzer bir ödül mekanizması çalıştırır.

MİKRO ÇATLAKLAR, BÜYÜ BOZUMU VE KİMLİK ÇÖZÜLMESİ

Peki, bu denli güçlü bir zihinsel kale nasıl olur da çöker? Bir insanın evine, arabasına, işine, ülkesine ya da kırk yıllık inancına karşı yaşadığı o içsel soğuma ve kopuş süreci, sanıldığı gibi birdenbire gerçekleşmez. İnsan beyni, uzun süre boyunca fark ettirmeden mikro çatlaklar biriktirir. Buna içsel çelişkilerin gizlice büyümesi diyebiliriz.

Sistem vaatlerini gerçekleştiremediğinde, kutsal addedilen liderlerin ikiyüzlülükleri ifşa olduğunda, teorinin mükemmelliği pratiğin acımasızlığıyla lekelendiğinde veya birey yaptığı devasa fedakarlıklar karşılığında derin bir adaletsizlikle karşılaştığında beyin bu çelişkileri bastırmak, kendini ikna etmek için daha fazla enerji harcamaya başlar.

Ancak kopuşun faturası çok ağırdır:

Sosyal çevre ve aile bağları tehlikeye girer.

Kariyer ve kurulu düzen risk altına girer.

En önemlisi, her şeyin yolunda olduğuna dair o huzurlu sığınak (metafizik konfor alanı) yok olma tehdidiyle karşılaşır.

Bu yüzden insan beyni, elindekini kaybetme korkusuyla uzun süre “inancın canlılığına hâlâ sahipmiş gibi” yapmaya, yani kendine ve dışarıya rol yapmaya devam eder. Ta ki zihinsel yük taşınamayacak bir eşiğe gelene kadar. Dışarıdan bakanlar için bir gecede gerçekleşen o büyük dönüşüm, aslında yıllarca sabırla örülmüş bir içsel çürümenin son perdesidir.

Bu kopuş sürecinde iki büyük istasyon vardır: Büyü bozumu ve hayal kırıklığı. Sosyolojideki karşılığıyla büyü bozumu, aşkın, kutsal ve kusursuz görünen yapının üzerindeki o büyülü tülün kalkmasıdır. Birey artık peygamber değil politikacı, devrim değil propaganda, cemaat değil çıkar ağı görmeye başlar. Bu aşama son derece sarsıcıdır çünkü kişi sadece bir fikri kaybetmez, içinde yaşadığı koordinat sistemini, yani tüm dünyasını kaybeder.

Ardından gelen yabancılaşma aşamasında ise kişi eski kimliğiyle bağını tamamen koparır, hatta eski benliğine o kadar uzaklaşır ki, geçmişte savunduğu fikirleri duyduğunda fiziksel bir tiksinti hisseder. Zihinsel düzeyde ise o eski coşku ve ödül sistemi tamamen çöker; yerini hayattan hiçbir şekilde keyif alamamaya, yoğun stres hormonlarına ve derin bir sosyal yas duygusuna bırakır. Anlam Firarisinin yaşadığı şey, kelimenin tam anlamıyla sarsıcı bir travma sonrası şok tecrübesidir.

ONTOLOJİK TEKELCİLİK VE VAROLUŞSAL REHİNELİK

Bir inanç sistemi, ideoloji ya da politik hareket, bağlılarını normal şartlar altında rıza üreterek, vaatlerini gerçekleştirerek veya dünyevi bir tatmin sağlayarak elinde tutar. Bu, rasyonel ve seküler bir sözleşmedir; fayda bittiğinde ya da sözler tutulmadığında angajman sonlanır. Ancak sistem, kendisini rasyonel bir düzlemin ötesine taşıyıp ontolojik olarak yegane hakikat, biricik kurtuluş ve inayet kaynağı olarak ilan ettiğinde, rıza sözleşmesi yerini........

© Veryansın TV