Stefan Zweig, bize uygarlıkların önce ses tonunda çözüldüğünü öğretir. George Orwell ise rejimlerin önce söylemleri fethettiğini hatırlatır. Bugün Ukrayna-Rusya ve İran-İsrail savaşlarının açtığı sert jeopolitik iklimde, Atlantik’in iki yakası arasındaki fark yalnız çıkarların, askeri kapasitelerin ya da diplomatik önceliklerin farkı değildir. Daha derinde, hakikate, hukuka, topluma, savaşa ve devlete bakış farkı vardır. Zweig ve Orwell’i birlikte okumak, tam da bu nedenle, bugünün dünyasını anlamak için edebi bir lüks değil; siyasal bir zorunluluktur.

Stefan Zweig: Kaybolan dünyanın yazarı değil, incelen uygarlığın tanığı

Stefan Zweig çoğu zaman zarif bir Avrupa hümanizminin son büyük sesi olarak anılır. Bu doğrudur, ama eksiktir. Çünkü Zweig’ın asıl önemi, yalnızca kaybolmuş bir dünyanın güzelliklerini anlatmasında değil, o dünyanın nasıl kaybedildiğini sezmesindedir. O, kültürün, ölçünün, kamusal nezaketin, entelektüel ihtiyatın ve ortak Avrupa aklının yavaş yavaş aşındığını gören bir yazardır. Bu yüzden onun eserlerinde merkezi olan şey nostalji değil, uygarlığın kırılganlığıdır.

Zweig’ın Avrupa’sı yalnızca bir coğrafya değildir. O, ortak hafıza, ortak üslup, ortak dikkat ve ortak medeniyet duygusudur. Savaş, onun dünyasında sadece orduların çarpışması değildir; aynı zamanda inceliğin kabalığa, çoğulluğun fanatizme, kültürün seferberlik histerisine yenilmesidir. Bu yüzden Zweig’ı bugün yeniden okumak, yalnızca geçmişe dönmek değildir. Bugünün savaşlarının ve bugünün siyasal söylemlerinin neyi aşındırdığını anlamaktır.

George Orwell: Yalnız bir romancı değil, hakikatin nöbetçisi

George Orwell ise başka bir damardan gelir. Zweig’daki kültürel hüzne karşılık onda sertlik, açıklık ve ahlaki netlik vardır. Orwell’in büyüklüğü, modern iktidarın yalnızca baskı yoluyla değil, dil yoluyla da hükmettiğini görmesindedir. Onun dünyasında tehlike sadece zorbalık değildir; daha derin tehlike, zorbalığın kendisini doğal, kaçınılmaz ve meşru gösterebilen kavramsal düzendir.

Bu yüzden Orwell, yalnızca 1984 ve Hayvan Çiftliği’nin yazarı olarak okunamaz. O, propagandanın, çifte standardın, kavramsal manipülasyonun, geçmişin yeniden yazılmasının ve düşüncenin sözcük dağarcığı daraltılarak teslim alınmasının büyük teorisyenidir. Ama onun teorisi akademik bir teori değildir; yaşanmış deneyimlerden çıkmış bir vicdan teorisidir. Burma, yoksulluk, işçi sınıfı, İspanya İç Savaşı, Stalinist dogmatizm, savaş yılları ve İngiliz toplumuna ilişkin çelişik ama derin bağlılığı, Orwell’i masa başı bir ideolog olmaktan çıkarır. Onu, gerçeğin nasıl bozulduğunu bizzat görmüş bir tanığa dönüştürür.

Bugün devletlerin, hükümetlerin ve ittifakların dili sertleştikçe, Orwell’in önemi daha da büyüyor. Çünkü o bize şunu söyler: Siyaset yalnız kararlarla değil, kelimelerle de bir rejim mantığı kazanır.

Konumuz nedir?

Bugün Ukrayna-Rusya savaşı ile İran-İsrail savaşı, yalnız iki sıcak çatışma alanı değildir. Bu iki savaş, Atlantik dünyasının içindeki farklı siyasal akılları da açığa çıkarıyor. Avrupa Birliği, Ukrayna konusunda “adil ve kalıcı barış”, egemenlik, toprak bütünlüğü ve güvenilir güvenlik garantileri dilini öne çıkarırken; 19 Mart 2026 tarihli Avrupa Konseyi sonuçlarında Rusya’dan tam, koşulsuz ve derhal ateşkes talep etti, Ukrayna’nın bağımsızlığı ve toprak bütünlüğünü barışın temeline yerleştirdi. Aynı dönemde Avrupa liderliği, savunma alanında daha bağımsız ve daha stratejik bir Avrupa ihtiyacını da açıkça dillendirmeye başladı. Ursula von der Leyen Münih Güvenlik Konferansı’nda “Avrupa daha bağımsız hale gelmeli” dedi; NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ise geleceğin NATO’sunun ABD’ye “sağlıksız derecede bağımlı” olmaması gerektiğini vurguladı.

ABD tarafında ise aynı genel manzara daha araçsal, daha güvenlik-merkezli ve daha kısa vadeli sonuç diline açık görünüyor. 2025 ABD Ulusal Güvenlik Stratejisi, bölgesel çatışmaların daha büyük savaşlara dönüşmeden durdurulmasını başlıca önceliklerden biri olarak sunuyor; belge, çıkar, denge ve caydırıcılık dilini ön plana çıkarıyor.

Bu tabloyu anlamak için “ABD ne istiyor, Avrupa ne istiyor” sorusu yetmez. Asıl soru şudur: Atlantik’in iki yakasında, iktidarda bulunan rejimlerin niteliği savaşı, hukuku, müttefikliği, hakikati ve toplumu nasıl görüyor? İşte bu yüzden Zweig ile Orwell’i yan yana çağırmak verimlidir. Biri bize uygarlık zeminindeki çatlağı gösterir; öteki dil ile iktidar arasındaki gizli bağı.

Mesele sadece coğrafya değil, rejim farkıdır

Önce şu temel ayrımı koymak gerekir: mesele artık sadece Amerika ile Avrupa arasındaki klasik jeopolitik fark değildir. Daha derindeki ayrım, siyasal rejimlerin kendi meşruiyetlerini nasıl kurduklarıyla ilgilidir. Aynı ittifakın içinde, aynı kavramları kullanan aktörler, o kavramlara farklı ruhlar üfleyebilir.

“Barış”, “özsavunma”, “caydırıcılık”, “istikrar”, “egemenlik”, “hukuk”, “özgürlük”, “Batı”, “stratejik özerklik” ve hatta “medeniyet” gibi kelimeler, her iki tarafta da aynı anlama gelmiyor. Zweig’cı bir dille söylersek kriz, milletler arasında olmaktan çok uygarlık kodları arasındadır. Orwell’ci bir dille söylersek de mücadele sadece ordular arasında değil, gerçeği tanımlama rejimleri arasındadır.

Bugün Batı içindeki esas fay hattı budur. Aynı sözcükler dolaşımdadır; ama aynı cümleler kurulmamaktadır.

Ukrayna: Avrupa’nın Zweig’cı refleksi

Ukrayna dosyasında Avrupa’nın dili ve refleksi daha çok Zweigcıdır. Avrupa, bu savaşı yalnız bir güç dengesi sorunu olarak değil, kıtanın normatif düzenine, savaş sonrası hukuk mimarisine ve kendi tarihsel hafızasına yönelmiş bir tehdit olarak okuyor. Avrupa Konseyi’nin 19 Mart 2026 tarihli Ukrayna açıklamasında “adil ve kalıcı barış”, “BM Şartı”, “bağımsızlık”, “egemenlik”, “toprak bütünlüğü” ve “güvenilir güvenlik garantileri” vurgusu, tam da bu nedenle tesadüfi değildir. Bu dil, yalnız stratejik değil, aynı zamanda tarihsel ve ahlakidir.

Fakat burada bir ayrıntıyı kaçırmamak gerekir. Avrupa’nın bu dili artık silahsız bir normculuk dili değildir. Aynı Avrupa, savunma sanayiini, askeri üretimi ve stratejik kapasitesini büyütme ihtiyacını da daha açık konuşuyor. Von der Leyen’in bağımsız Avrupa vurgusu ile Avrupa savunmasında sorumluluk üstlenme çağrıları, kıtanın hukuk dilini korumak için güç üretmek zorunda kaldığını gösteriyor. Bu, Zweigcı dünyanın en zor paradoksudur: Avrupa ancak Avrupa olarak kalırsa kendini savunabilir ama kendini savunmak için Avrupa olmaktan ne kadar ödün verecektir?

ABD: Güvenlik dili, araçsallık ve Orwell’in alarmı

ABD tarafında ise aynı dosya daha dalgalı, daha operasyonel ve daha güvenlikçi bir siyasi söylemle çerçeveleniyor. 2025 Ulusal Güvenlik Stratejisi’nin dili, bölgesel savaşların daha geniş krizlere dönüşmeden durdurulması, güç dengelerinin korunması ve Amerikan önceliklerinin seçici biçimde tanımlanması üzerine kurulu. Bu çerçeve, Avrupa’daki hukuk ve hafıza temelli dil ile ABD’deki sonuç, caydırıcılık ve yönetim dilini birbirinden ayırıyor.

Orwell’in tam burada devreye girdiğini düşünüyorum. Çünkü siyasetin dili değiştiğinde, sadece üslup değişmez; meşruiyet mimarisi de değişir. “Barış” bazen denge anlamına gelir, bazen teslimiyet; “istikrar” bazen hukuklu bir düzen demektir, bazen sadece kontrol; “özsavunma” bazen sınırlı bir hak, bazen sınırsız bir genişleme mantığına dönüşebilir. Orwell bize şunu hatırlatır: kelimeler sabit değildir; ama her rejim, kendi gücüne uygun bir sözlük üretmeye eğilimlidir.

Dolayısıyla burada sorun kaba anlamda “Amerika daha sert, Avrupa daha yumuşak” değildir. Asıl sorun, ABD’de savaş ve ittifak dilinin giderek daha performatif, daha araçsal ve daha iç siyasete bağlı hale gelebilmesidir. Bu, dış politikayı bir jeostratejik akıl meselesi olmaktan çıkarıp iç politik gösterinin uzantısına dönüştürme riski taşır. Orwell’in siyasal yalanla ilgili uyarısı da zaten tam bu noktada başlar.

İran-İsrail savaşı: Farkın daha çıplak görüldüğü alan

İran-İsrail savaşı söz konusu olduğunda bu fark daha da belirginleşiyor. Avrupa Birliği, İran’ın nükleer ve balistik programları ile bölgesel istikrarsızlaştırıcı rolünü sert biçimde eleştiriyor; ama aynı zamanda diplomasi, itidal ve müzakere hattını terk etmiyor. 1 Mart 2026 tarihli AB açıklaması, İran’ın nükleer programını, balistik füze faaliyetlerini ve bölgesel istikrarsızlaştırıcı eylemlerini açıkça hedef alırken; 19 Mart 2026 tarihli Avrupa Konseyi sonuçları sivillerin ve sivil altyapının korunması, uluslararası hukuka saygı ve enerji ile su tesislerine yönelik saldırılarda moratoryum çağrısı yaptı. Ardından 8 Nisan 2026’da, ABD ile İran arasında varılan iki haftalık ateşkese destek veren Avrupalı liderler, kalıcı sonucun ancak diplomatik yollarla sağlanabileceğini vurguladı.

ABD tarafında ise aynı dosya daha çok caydırıcılık, askeri etkisizleştirme ve stratejik sonuç alma mantığıyla konuşuluyor. Bu farkın ardında yalnız devlet kapasitesi değil, siyasal zihniyet farkı vardır. Avrupa, savaşın kendi toplumsal dokusunu, enerji güvenliğini, ticaret yollarını ve iç siyasal dengelerini de bozmasından korkuyor. ABD ise krizi daha çok güç projeksiyonu, tehdit yönetimi ve bölgesel denge ekseninde kodlama eğiliminde. Bu da iki tarafın aynı savaşa aynı haritadan bakmadığını gösteriyor.

Zweig açısından bakıldığında burada asıl soru uygarlığın korunmasıdır. Orwell açısından bakıldığında ise asıl soru, savaş dilinin siyaseti ve gerçeği yutmaya başlamasıdır.

Felsefi ve toplumsal ayrışma

Buradan daha derin bir sonuca geçebiliriz. Avrupa’nın önemli bir bölümü hâlâ trajik ama kurumsal bir liberal akıl içinde duruyor. Tarihin karanlığını, savaşın geri dönüşünü ve gücün kaçınılmazlığını kabul ediyor; ama buna rağmen hukukun, kurumun ve çok taraflılığın kalıcı güvenliğin vazgeçilmez zemini olduğunu savunuyor. Bu çizgi, bütün yorgunluğuna rağmen, Zweig’a daha yakındır. Çünkü onda hâlâ ortak dünya fikri vardır.

ABD’de ise son yıllarda daha görünür hale gelen eğilim, ulusal çıkarı daha çıplak, daha kararlı ve daha kısa vadeli bir dille tanımlama eğilimidir. Burada savaş, dış politika ve ittifaklar daha fazla maliyet-fayda hesabına bağlanabilir; meşruiyet dili ile güç dili arasındaki denge bozulabilir. Bu çizgi Orwell’in özellikle dikkat kesileceği bir çizgidir. Çünkü Orwell için totaliter ya da yarı-totaliter eğilimlerin ilk belirtisi, gerçeğin bizzat siyasal faydaya göre yeniden paketlenmesidir.

Bu değerlendirmeyi güçlendiren bir arka plan da var. V-Dem’in 2026 Demokrasi Raporu, Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’da ortalama yurttaş açısından demokrasi düzeyinin elli yılın en düşük seviyesine indiğini ve bunun başlıca nedenlerinden birinin ABD’de süren otokratikleşme eğilimi olduğunu belirtiyor. Aynı rapor, ABD’nin elli yılı aşkın bir aradan sonra liberal demokrasi statüsünü kaybettiğini kaydediyor. Bu, elbette nihai hakikat değil; ama transatlantik ayrışmanın yalnız dış politika farkı olmadığını gösteren güçlü bir semptomdur.

Dolayısıyla asıl kırılma dış cephede değil, iç cepjenin kalitesindedir. Zweig’ın diliyle söylersek ortak uygarlık zemini inceliyor. Orwell’in diliyle söylersek kelimeler ile gerçeklik arasındaki bağ zayıflıyor.

Jeopolitik ve jeostratejik sonuç

Jeopolitik düzeyde ortaya çıkan sonuç daha nettir. Ukrayna-Rusya savaşı Avrupa’yı merkeze çekerken, İran-İsrail savaşı daha çok ABD’yi merkezine alan bir güvenlik alanı/arenası yaratıyor. Fakat bu iki cephe aslında tek bir büyük soruyu yeniden açıyor: Batı ittifakı nedir? Bir hukuk ve değer topluluğu mu, yoksa çıkarların gevşekçe koordine edildiği bir güç koalisyonu mu?

Avrupa’nın bugünkü resmi dili birinci seçeneğe daha yakındır. ABD’de etkili olan stratejik söylem ise zaman zaman ikincisine kayıyor. Rutte’nin NATO’nun geleceğinde ABD’ye “sağlıksız derecede bağımlı” olunmaması gerektiğini söylemesi, sadece yük paylaşımı çağrısı değildir; Batı’nın kendi içindeki rejimsel ve stratejik asimetriyi kabul etmesidir.

Bu nedenle bugün transatlantik gerilim, NATO’nun teknik iş bölümü ya da savunma bütçeleri tartışması olmaktan çok daha fazlasıdır. Mesele, modern Batı’nın kendini hangi siyasal ve ahlaki dille tanımlayacağıdır.

Zweig ile Orwell’i birlikte okumak ne kazandırıyor?

Zweig ile Orwell’i birlikte okumak, bugünün dünyasına iki farklı odaktan bakmayı sağlar. Zweig bize çözülüşün kültürel topografyasını verir. Ortak dünyanın nasıl kırılganlaştığını, medeniyetin nasıl sabırsızlaştığını, ölçünün nasıl küçümsendiğini gösterir. Orwell ise çözülüşün siyasal ve söylemsel mekaniğini verir. Yalanın nasıl sıradanlaştığını, kavramların nasıl araçsallaştığını, hafızanın nasıl düzenlendiğini ve iktidarın kelimeleri nasıl rehin aldığını anlatır.

Bugünün savaşlarını yalnız stratejik haritalarla anlamaya çalışanlar, bu iki boyutu kaçırıyor. Oysa asıl mesele sadece kim haklı, kim güçlü, kim kazanacak değildir. Asıl mesele, hangi rejimlerin savaşı nasıl gördüğü, hangi kelimeleri hangi meşruiyetler için seferber ettiği ve toplumu hangi korku rejimi içinde tuttuğudur.

Bu yüzden Ukrayna-Rusya ve İran-İsrail savaşları, sadece cephelerin değil, rejimlerin de haritasını çıkarıyor.

Sonuç: Savaşlar sadece sınırları değil, rejimleri de görünür kılar

Bugün ABD ile Avrupa arasında gördüğümüz ayrışma, yalnız dış politika önceliklerinin ayrışması değildir. Bu ayrışma, hakikat anlayışlarının, hukuk kavrayışlarının, toplum tasavvurlarının ve güç dillerinin de ayrışmasıdır. Avrupa, bütün çelişkilerine rağmen, savaşı hâlâ normatif düzenin kırılması olarak görme eğilimindedir. ABD’de ise savaş, daha kolay biçimde stratejik yönetim ve güç projeksiyonu mantığına tercüme edilebilmektedir.

Zweig bu farkın uygarlık boyutunu görünür kılar. Orwell ise ifade ve iktidar boyutunu.

Belki de bugün söylenmesi gereken en açık cümle şudur: Batı dünyasının asıl krizi, düşmanlarının gücünden önce kendi ortak kavramsal zeminini kaybetme riskidir.

Zweig’dan öğrendiğimiz şey, medeniyetin önce ses tonunda aşındığıdır. Orwell’den öğrendiğimiz şey ise rejimlerin önce kelimeleri fethettiğidir.

Bu yüzden bugünün savaşlarına bakarken yalnız füzeleri, tankları, enerji koridorlarını ve ittifak çizgilerini değil; söylemleri de izlemek gerekir. Çünkü bazen bir çağın kaderi, önce kullandığı dilde belirir.

Kaynakça

Council of the European Union. “European Council, 19 March 2026: Ukraine.” 2026.

Council of the European Union. “European Council, 19 March 2026: Main Results.” 2026.

Council of the European Union. “Statement by the High Representative on Behalf of the European Union on Developments in the Middle East.” 1 March 2026.

Council of the European Union. “European Council Conclusions on Middle East.” 19 March 2026.

Council of the European Union. “Leaders’ Statement on the Two-Week Ceasefire Concluded between the United States and Iran.” 8 April 2026.

European Commission. Von der Leyen, Ursula. “Europe Must Become More Independent – There Is No Other Choice.” Munich Security Conference speech, February 2026.

NATO. Rutte, Mark. “Speech at the Reagan Institute’s Center for Peace Through Strength.” 9 April 2026.

The White House. National Security Strategy of the United States of America. 2025.

V-Dem Institute. Democracy Report 2026: Unraveling the Democratic Era? 2026.

Jarry, Isabelle. “La sentinelle.” Revue des Deux Mondes, décembre 2025–janvier 2026, pp. 10–15.

Vergne-Cain, Brigitte, and Gérard Rudent. “Stefan Zweig: La nouvelle donne.” Revue des Deux Mondes, décembre 2021–janvier 2022, pp. 38–46.

Zweig, Stefan. Le Monde d’hier. Souvenirs d’un Européen. Traduit de l’allemand. Paris : Belfond, diverses éditions.

Zweig, Stefan. Erasme. Grandeur et décadence d’une idée. Paris : Grasset, diverses éditions.

Zweig, Stefan. Castellion contre Calvin ou Conscience contre violence. Traduit de l’allemand. Paris : Grasset, diverses éditions.

Zweig, Stefan. Le Joueur d’échecs. Traduit de l’allemand. Paris : Le Livre de Poche, diverses éditions.

Orwell, George. Nineteen Eighty-Four. London: Secker & Warburg, 1949.

Orwell, George. Animal Farm: A Fairy Story. London: Secker & Warburg, 1945.

Orwell, George. “Politics and the English Language.” Horizon, 1946.

Orwell, George. Homage to Catalonia. London: Secker & Warburg, 1938.

© T24