Türk Devrimi’ni tek bir tarihe, tek bir lidere ya da yalnızca bir rejim değişikliğine indirgemek mümkün değil. Bu devrim, Fransız Devrimi’nin dünyaya yaydığı anayasal düzen, yurttaşlık ve halk egemenliği fikirlerinden beslenen; 1908 II. Meşrutiyet’ten 31 Mart Vakasına, oradan Kurtuluş Savaşı’na ve Cumhuriyet devrimlerine uzanan uzun bir tarihsel yürüyüştür. Bugün bu yürüyüşün bittiğini söylemek, tarihin değil, temenninin dili olur. Çünkü devrim, ancak toplumsal olarak yerleştiğinde tamamlanır.

Fransız Devrimi’nin gölgesi değil, etkisi

Fransız Devrimi yalnız Fransa’yı değiştirmedi; modern siyasetin dilini değiştirdi. Anayasa, yurttaşlık, eşitlik, halk egemenliği ve eski rejimin ayrıcalıklarına karşı mücadele fikri, 19. yüzyıl boyunca Osmanlı aydınlarını ve reform çevrelerini de etkiledi. Osmanlı modernleşmesinin bütün başlıklarını doğrudan Paris’ten ithal edilmiş saymak kaba bir indirgemecilik olur; ama meşrutiyet düşüncesinin, kanun önünde eşitlik talebinin ve siyasal meşruiyetin hanedandan millete doğru kaymasının küresel iklimini Fransız Devrimi yaratmıştır demek abartı değildir.

Bu yüzden Türk Devrimi’nin köklerini yalnız 1923’te aramak eksik kalır. 1923 elbette kurucu eşiğin adıdır; ancak o eşiğe gelinen yol çok daha önce açılmıştır. Türk Devrimi’nin düşünsel hazırlığı, imparatorluğun son yüzyılında; siyasal hamlesi ise özellikle 1908’de görünür hale gelir.

1908: Padişah iradesine karşı anayasal düzen

1908 II. Meşrutiyet’i, sadece bir “yeniden anayasa” hadisesi gibi okumak yetersizdir. Bu, II. Abdülhamid’in otokratik idaresine karşı anayasal yönetimin geri çağrılmasıydı. Başka bir deyişle, keyfi iktidara karşı hukuk, saray merkezli yönetim anlayışına karşı temsil fikri ve tebaa anlayışına karşı siyasal özne olarak halk düşüncesi sahneye çıktı. Encyclopaedia Britannica da 1908 Jön Türk Devrimi’ni Abdülhamid otokrasisine karşı anayasal yönetimin yeniden kurulmasıyla sonuçlanan bir başkaldırı olarak özetliyor.

Bu tarih, Türk Devrimi’nin ilk büyük sıçramasıdır. Çünkü burada asıl mesele yalnız bir yönetim tarzı değişikliği değil, egemenliğin kaynağına ilişkin tartışmanın açılmasıdır. Soru şudur: Devlet, bir hanedanın mülkü müdür; yoksa bir siyasal topluluğun ortak iradesinin örgütlenmiş biçimi mi? 1908, bu soruya ikinci cevabın güç kazandığı andır. Bu bir yorum olmakla beraber, 1908’in anayasal niteliği bu yorumu desteklemektedir.

31 Mart: Devrimin karşısına çıkan karşı-devrim

Ne var ki her devrim, kendisiyle birlikte karşı-devrimi de doğurur. 31 Mart Vakası (31 Mart 1325 eski takvim/13 Nisan 1909 yeni takvim) tam da bu yüzden Türk siyasi tarihinin dönüm noktalarından biridir. II. Meşrutiyet’in hemen ardından İstanbul’da patlayan bu ayaklanma, meşrutiyet karşıtı ve dinî-gerici söylemlerle beslenen bir kalkışma olarak değerlendirilir. Atatürk Ansiklopedisi, Selanik’ten İstanbul’a yürüyen kuvvetlere Mustafa Kemal tarafından “Hareket Ordusu” adının verildiğini ve bu ordunun 31 Mart isyanını bastırdığını aktarıyor.

Burada önemli olan, 31 Mart’ın yalnız bir güvenlik sorunu değil, bir rejim sorunu olmasıdır. Eğer 1908 meşrutiyetin ilanıysa, 31 Mart o meşrutiyetin geri alınmak istenmesidir. Eğer 1908 anayasal bir devrimse, 31 Mart onun karşı-devrimci cevabıdır. Mahmut Şevket Paşa komutasındaki Hareket Ordusu’nun İstanbul’a yürüyüşü bu yüzden yalnızca bir askerî müdahale değil, devrimin kendini savunma iradesi olarak okunabilir. Mustafa Kemal’in bu süreçte kurmay düzeyde rol alması da 1908–1909 deneyimi ile daha sonraki cumhuriyetçi dönüşüm arasında güçlü bir süreklilik bulunduğunu düşündürür.

Yeşilköy nutku neden hâlâ önemli?

Mahmut Şevket Paşa’ya atfedilen Yeşilköy nutku[1] etrafında oluşan hafıza da bu siyasi anlamı yansıtır. Fakat burada tarihsel titizlik şart: Anadolu Ajansı Teyit Hattı’na göre internette dolaşan ses kaydı Mahmut Şevket Paşa’nın gerçek sesi değil; büyük olasılıkla daha sonra Ahmet Şükrü Bey tarafından kaydedilmiş bir canlandırmadır. Yani bunu birincil ses belgesi diye kullanmak doğru olmaz.

Ama metnin tarihsel değeri bütünüyle ortadan kalkmaz. Çünkü bu nutuk etrafında dolaşıma giren söylem, 31 Mart’ın meşrutiyet yanlıları tarafından nasıl algılandığını gösterir: meşrutiyeti yıkıp istibdadı geri getirmek isteyen bir kalkışma ve buna karşı “vatanı, hürriyeti, payitahtı kurtarma” çağrısı. Bu nedenle Yeşilköy nutku, özgün ses kaydı olarak değil; devrimin kendi meşruiyet dilini nasıl kurduğunu gösteren siyasal bir metin olarak anlamlıdır.

1919–1923: Devrimin ikinci büyük atılımı

1908’le açılan süreç, imparatorluğun çöküşü ve savaşlar nedeniyle kesintiye uğradı; ama tamamen kopmadı. Tam tersine, Millî Mücadele, egemenliğin hanedandan millete doğru kaydığı sürecin yeni bir aşaması oldu. Osmanlı düzeni çökerken Ankara’da kurulan yeni siyasal merkez, meşruiyetini saraydan değil milletten almaya başladı. Saltanatın kaldırılması ve ardından 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanı, bu tarihsel hattın rejim düzeyindeki büyük sonucuydu.

Kurtuluş Savaşı’nı yalnız yabancı işgale karşı verilmiş bir bağımsızlık savaşı saymak eksik kalır. O savaş aynı zamanda kimin adına ve hangi siyasal ilkeye dayanarak yönetileceğimiz sorusunun cevabıydı. Bu nedenle 1919–1923 dönemi, Türk Devrimi’nin ikinci büyük atılımıdır: artık mesele yalnız anayasal monarşiyi savunmak değil, ulusal egemenliğe dayalı yeni bir devlet kurmaktır. Bu cümle de yorumdur; fakat Cumhuriyet’in kuruluş mantığıyla uyumludur.

Cumhuriyet devrimleri: Rejim değişikliği değil, toplum değişikliği

Cumhuriyet’in ilanı her şeyi bitirmedi; asıl zorlu bölüm ondan sonra başladı. Çünkü bir devletin adını değiştirmek ile bir toplumu dönüştürmek aynı şey değildir. Atatürk Devrimleri tam da bu yüzden Türk Devrimi’nin kurucu gövdesidir. Atatürk Ansiklopedisi, bu devrimleri siyasal, toplumsal, hukuksal, kültürel ve ekonomik alanlarda inceler. Yani söz konusu olan yalnızca birkaç reform yasası değil; hayatın tüm örgütleniş biçimini değiştiren geniş bir dönüşümdür.

Hilafetin kaldırılması, hukuk devrimi, eğitimin birleştirilmesi, harf devrimi, laiklik yönündeki düzenlemeler ve kadınların kamusal yaşama daha güçlü katılımı, toplumun kulluktan yurttaşlığa geçişinin araçlarıydı. Atatürk ve Hukuk Devrimi başlıklı çalışma da yeni rejimin çağdaş bir hukuk devleti haline getirilmesini bu sürecin merkezine yerleştiriyor. Harf Devrimi ise yalnız alfabenin değişmesi değil, okuryazarlığın yaygınlaşması ve kamusal bilgiye erişimin genişlemesi bakımından dönüştürücü bir hamleydi.

Devrim neden “devam ediyor” denebilir?

Burada düğüm şu noktada: Devrimi ne sayıyoruz? Eğer devrim yalnızca “saltanat kaldırıldı, cumhuriyet kuruldu” demekse, evet, tarihsel olarak bitmiştir. Ama eğer devrim; halk egemenliğinin gerçek anlamda yerleşmesi, laikliğin yalnız hukuki değil toplumsal bir ilke olarak kökleşmesi, hukukun üstünlüğünün istisnasız işlemesi, yurttaşın korkmadan konuşabildiği bir kamusal alanın kurulması ve eşitliğin gündelik hayatta somutlaşmasıysa, o zaman Türk Devrimi’nin tamamlandığını söylemek zordur. Bu, tarihsel olayların ötesine geçen açık bir siyasal yorumdur.

Tam da bu nedenle “Türk Devrimi sürüyor” cümlesi boş bir slogan olmak zorunda değildir. Tersine, 1908’den bugüne uzanan çizgide her ileri hamlenin bir geri itişle, her özgürleşme adımının bir restorasyon denemesiyle karşılaştığını düşündüğümüzde, bu cümle gerçekçi bir tarih bilincine de dayanır. 31 Mart bunun erken örneğidir; daha sonraki dönemler de farklı biçimlerde benzer gerilimler üretmiştir. Bu değerlendirme genel bir tarihsel çıkarımdır.

Devrimin durması ne demek?

Devrimin durması, sadece “yeni reform yapılmaması” demek değildir. Daha derin bir anlamı vardır. Devrim durduğunda, toplumun ilerleme fikri de durur. Yurttaşlık yeniden ayrıcalıklarla kuşatılır. Hukuk, evrensel ilke olmaktan çıkıp keyfî yorumların alanına çekilir. Eğitim özgürleştirici değil, itaat üretici bir karakter kazanır. Kadınların, gençlerin, emekçilerin ve farklı toplumsal kesimlerin kamusal alandaki payı daralır. Kısacası refah yalnız ekonomik bir mesele olarak değil, toplumsal enerji ve yaratıcılık bakımından da düşer.

Bu yüzden Türk Devrimi’ni savunmak, geçmişe duyulan romantik bağlılık değildir. Bu, özgürlüklerin, eşitliğin, hukukun ve toplumsal refahın savunulmasıdır. Devrim dediğimiz şeyin asıl anlamı da burada yatar: Toplumu ileriye taşıyan yönelim. O yönelim durduğunda, tarihin boşluk bırakmadığını; geriye çekilmenin, baskının ve yoksullaşmanın kendiliğinden alan kazandığını biliyoruz.

Son söz

Türk Devrimi 1908’de meşrutiyetle kendini ilan etti, 31 Mart’ta karşı-devrimle yüzleşti, Millî Mücadele’de siyasal öznesini yeniden kurdu, 1923’te Cumhuriyet’le devlet biçimine kavuştu, Atatürk Devrimleriyle toplumun derin dokusuna inmeye çalıştı. Ama onun asıl hedefi yalnız rejim kurmak değildi; özgür, eşit, laik ve yurttaş bir toplum yaratmaktı. İşte tam da bu yüzden Türk Devrimi bitmiş bir hatıra değil, süren bir mücadeledir. Ve bu mücadele durursa, yalnız devrim durmaz; toplum da geriye gider.

Kaynakça

Encyclopaedia Britannica, “Young Turk Revolution (1908).”

Encyclopaedia Britannica, “Young Turks.”

Encyclopaedia Britannica, “Kemal Atatürk: The Turkish Republic.”

Atatürk Ansiklopedisi, “31 Mart Vakası.”

Atatürk Ansiklopedisi, “Hareket Ordusu ve Kurmay Yüzbaşı Mustafa Kemal.”

Atatürk Ansiklopedisi, “Atatürk Devrimleri.”

Atatürk Ansiklopedisi, “Atatürk ve Hukuk Devrimi.”

Atatürk Ansiklopedisi, “Harf Devrimi.”

(*) Tükel Araştırma ve Proje Danışmanlığı

[1] Mahmut Şevket Paşa'nın Yeşilköy’de “Hareket Ordusu”na seslenişinin ses kaydı.22-23 Nisan 1909

https://www.youtube.com/watch?v=nRB2vregQis

© T24