Viktorya dönemi Londra'sından 'Türkiye Yüzyılı'na: Borsalar, tahviller ve simsarlar
Geçen haftaki yazımda bugün Türkiye’yi sarsan fon vurgunuyla Lenin’in Emperyalizm kitabında yer verilen finansal vurgun örnekleri arasındaki benzerliğe dikkat çekmiştim. Yazının sonunda finans piyasalarını düzenleme görevi yüklenen kurumların da “finansal piyasalara kimin, ne zaman ve hangi koşullarda gireceğini belirleyen; dolayısıyla, finans piyasasındaki hiyerarşileri inşa eden güç araçları” olarak görülmesi gerektiğini belirtmiştim.
Konuyu eleştirel bir yaklaşımla ele alan tarihçiler, modern dönemde finans piyasalarının genişlemesiyle eş zamanlı olarak düzenleyici kurumların oluşmaya başladığını ve bu kurumların zaman içinde çok katmanlı güç ilişkilerinin araçlarına dönüştüklerini vurgularlar. Gittikçe daha karmaşık hale gelen yasal mevzuat da bu piyasalara girişi seçicileştiren bir eleme mekanizması olarak iş görmeye başlar. Kurumların elindeki güç ve mevzuatın koyduğu sınırlar, dünya ölçeğinde para ve borç ilişkilerini şekillendirmekte önemli rol oynamıştır. Böylece, örneğin uluslar arasındaki hiyerarşilerin finans piyasasındaki bekçileri olarak düzenleyici kurumların rolüne işaret etmek gerekir.
17. yüzyılın başında kurulan Amsterdam Borsası ile kökleri 18. yüzyıla giden Londra Borsası’nın tarihi, bu eşitsiz güç ilişkilerinin finans piyasalarında nasıl yeniden kurulduğunun da tarihidir.
İktisat tarihçisi Bernard Attard, Londra Borsası’nın 20. yüzyıl öncesi tarihini bu perspektifle ele aldığı çalışmasında 1850’li yıllardan itibaren hızla küreselleşen bu borsanın 1914’e kadar uzanan tarihi içinde farklı tarihsel eşikleri ve bu eşiklerde özellikle sömürge hükümetlerinin borsa eliyle nasıl kontrol edildiklerine dair ilginç veriler sunar.1
Attard’ın aktardığına göre 1865 ile 1914 arasındaki 50 yıllık dönemde, İngiliz yerleşimci sömürgeleri (Kanada, Avustralya vb.) ile Hindistan, Londra'dan denizaşırı devlet tahvillerine giden toplam paranın yüzde 50'sinden fazlasını aldı. Yani sömürgeleriyle Britanya arasında kurulan ilişkinin özel bir biçimi bu şekilde kuruldu. Bu sömürge hükümetleri, Londra menkul kıymetler piyasasına tahvil, bono ve nama yazılı hisse senedi arz ettiler. Borsa ise hem bir düzenleyici kurum hem de sömürgecilerin menkul kıymet arzını nihai talebi oluşturan yatırımcılara bağlayan bir aracılar topluluğu olarak işlev üstlendi.
Attard’ın tezini basitleştirerek anlatırsak; borç para arayan sömürge hükümetleri soluğu Londra Borsası’nda alıyorlardı. Bu noktada Borsa bir güç ilişkisinin aracı olarak işliyordu. Öncelikle Borsa’nın bu işlerden sorumlu komitesi, sömürgelerin çıkardıkları tahvillerin borsada işlem görüp görmeyeceğine karar veriyordu. Yani bu onay gelmezse sömürgeler borç para alamıyordu. Diyelim ki bu........
