“1844 El Yazmaları: Ekonomi Politik ve Felsefe” üzerine
Karl Marx’ın 1844 tarihli “El Yazmaları: Ekonomi Politik ve Felsefe, onun düşüncesindeki temel kırılmanın ve yön değişiminin izlenebileceği kurucu bir uğraktır. Bu metin, klasik ekonomi politiğin —özellikle Adam Smith, Jean-Baptiste Say ve David Ricardo— kavramlarını devralarak işe başlar; ancak bu kavramları yalnızca betimleyici değil, eleştirel bir çerçevede yeniden kurar. Marx burada ekonomi politiğin “doğal” ve ebedi kabul ettiği ilişkilerin aslında tarihsel ve toplumsal olarak kurulmuş tahakküm biçimleri olduğunu göstermeye yönelir.
Aynı zamanda metin, Georg Wilhelm Friedrich Hegel’in idealist diyalektiği ile Ludwig Feuerbach’ın yabancılaşma anlayışının özgün bir gerilim içinde ve praksis kavramı çerçevesinde yeniden işlenmesini içerir. Ancak Marx bu iki düşünürü yalnızca takip etmez; onların sınırlarını da açığa çıkarır ve içererek aşar. Hegel’de yabancılaşma düşüncenin bir momenti olarak kalırken, Feuerbach’ta insanın özüne indirgenen soyut bir eleştiri düzeyinde kalır. Marx ise yabancılaşmayı maddi üretim ilişkilerinin içine yerleştirip, özel mülkiyet, emek-sermaye karşıtlığı çerçevesinde onu tarihsel ve toplumsal bir kategoriye dönüştürür.
El Yazmaları, kapitalist üretim tarzını insanın özüne yönelmiş bir yabancılaşma süreci olarak kavrayarak Marx’ın sonraki çalışmalarının teorik zeminini kurar. Burada emek, yalnızca ekonomik bir değişken değil, insanın dünyayla kurduğu kurucu ilişkinin ifadesidir; dolayısıyla emeğin metalaşması, insanın kendi varoluşuna yabancılaşmasının tarihsel biçimidir.
Ücret, emek ve sınıf karşıtlığı
Marx ilk El Yazması’na ücretin işçi ile kapitalist arasındaki açık bir savaşımın ürünü olduğunu ileri sürerek başlar. Bu savaşım, bireysel pazarlıkların ötesinde, sınıflar arasındaki yapısal güç ilişkilerinin ifadesidir. Kapitalist sınıf, mülkiyet ve birikim avantajları sayesinde bu mücadelede üstün bir konuma sahipken, işçi sınıfı yaşamını sürdürebilmek için emeğini satmak zorunda olan bağımlı bir konuma itilmiştir.
Ekonomi politik, ücret ilişkisini özgür sözleşmeye dayalı doğal bir değişim olarak sunarken, Marx bu ilişkinin ardındaki eşitsiz güç yapısını açığa çıkarır. İşçiler arasındaki rekabet, kapitalistlerin konumunu güçlendirirken, işçi sınıfının kolektif direncini zayıflatır. Böylece ücret, eşitler arası bir değişim değil, tarihsel olarak kurulmuş bir tahakküm ilişkisinin ifadesi haline gelir.
Sermaye, birikmiş emek olarak tanımlansa da, bu birikim ancak işçinin emeğinin ürününden koparılmasıyla mümkündür. Bu süreçte emek, kapitalist üretim tarzı içinde bir meta haline gelir. (Marx henüz burada emek ile emek gücü ayrımına ulaşmamıştır.) Ancak Marx açısından bu durum yalnızca ekonomik bir kategori değil, aynı zamanda insanın kendi özüne yabancılaşmasının göstergesidir. İşçi, ürettiği üründen, üretim araçlarından, üretim sürecinden ve nihayet kendi insani niteliklerinden kopar.
İşbölümü ve yoksullaşma
Marx’a göre işbölümü emeğin üretken gücünü, toplumun zenginliğini artırırken işçiyi bir makine durumuna düşürecek düzeyde yoksullaştırır ve onu tek boyutlu bir varlığa indirger. Emek, sermaye birikimine ve böylece toplumun zenginliğine yol açarken işçiyi kapitaliste daha daha bağımlı hale getirir. İşçi, üretim sürecinin yalnızca küçük bir parçasına indirgenir ve böylece üretimin bütünlüğünü kavrama yetisini yitirir. Kapitalisti ise büyümüş bir rekabet içine atar ve dizginsiz bir aşırı üretim temposuna götürür.
Bu süreç, yalnızca ekonomik değil, varoluşsal bir yoksullaşmayı da beraberinde getirir. Marx’a göre ekonomi politik, işçiyi yalnızca çalışan bir varlık olarak ele alır ve onun insan olarak varlığını üretim sürecinin dışında düşünür. İşçinin yaşamı, çalışabildiği ölçüde değer kazanır; çalışamadığı an ise toplumsal olarak görünmez hale gelir. Ücret de, işçinin yalnızca hayatta kalmasını ve yeniden çalışabilir olmasını sağlayacak düzeyde belirlenir.
Marx’a göre; ekonomi politik işçinin tıpkı herhangi bir beygir gibi, ancak çalışabilecek kadar kazanması gerektiğini söyler. Onu çalışmadığı zaman insan olarak düşünmez. Marx’ın buradaki soyut emek vurguları daha sonra geliştireceği emekgücünün değeri ve emek zaman kavramları için bir sinyaldir. Ekonomi politiğin işçiyi “iş hayvanı” olarak görmesi birkaç yerde vurgulanır. Marx’a göre, meta-emek kuramı kılık değiştirmiş bir kölelik kuramıdır. Eğer emek meta ise en uğursuz özelliklerle bezeli bir metadır. Hatta ekonomi politikçilere göre meta bile değildir. Çünkü özgür bir pazarlığın özgür bir sonucu değildir. Güncel iktisadi rejim işçiyi yetkinleştirip insanı alçaltır.
Bu bölümde Marx, Jean Baptise Say, Adam Smith gibi ekonomi politikçilerden bolca alıntı yapar ve eleştirilerde bulunulur. Marx’a göre bir metaya insanal katkı ne kadar büyükse cansız sermayenin kârı da o kadar büyük olur. Kapitalistler arasındaki rekabet sermayelerin birikimini artırır. Sermaye kârı onun büyüklüğüyle orantılıdır. Büyük sermaye küçük sermayeye göre daha hızlı birikim sağlar.
Sermaye, yalnızca birikmiş emek değil, aynı zamanda başkalarının emeği üzerinde kurulan bir egemenlik ilişkisidir. Kapitalist, bu gücü kişisel niteliklerinden değil, sermaye sahibi olmasından alır. Bu nedenle kapitalist ile işçi arasındaki ilişki, bireysel değil, yapısal bir ilişkidir.
Kapitalistler arasındaki rekabet, sermayenin yoğunlaşmasına ve merkezileşmesine yol açar. Büyük sermayeler, küçük sermayeleri tasfiye edebilecek yapısal avantajlara sahiptir. Daha düşük maliyetlerle, hatta bir süre zarara katlanarak üretim yapabilir ve piyasada belirleyici konuma gelebilirler. Ayrıca büyük kapitalist daha büyük niceliklerle aldığı için her zaman küçükten daha ucuza satın alır ve zarara uğramadan daha ucuza satabilir.
Bu süreç, yalnızca işçi sınıfını değil, küçük kapitalistleri de sistemin dışına iter. Böylece kapitalist üretim tarzı, kendi iç dinamikleri gereği hem rekabet üretir hem de bu rekabeti ortadan kaldıracak tekelleşme eğilimleri yaratır.
Toprak rantı ve toplumsal çıkar........
