menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Sırbistan’da öğrenci hareketinin zaferi: Temsil krizi ve “siyaset dışı” siyasetin çelişkileri

14 0
04.11.2026

Sırbistan’da öğrenci hareketinin desteklediği listenin 25 Ekim 2026 parlamento seçimlerinde kazandığı zafer, yalnızca iktidardaki bir partinin yerini muhalif güçlere bırakması olarak değerlendirilemez. Bu gelişmenin önemi, Sırp İlerleme Partisi’nin on dört yıllık iktidarının sona ermesinden çok, bu sonucu olanaklı kılan toplumsal ve siyasal süreçte yatıyor. Novi Sad’daki tren istasyonunda meydana gelen ve on altı kişinin ölümüne yol açan facianın ardından başlayan protestolar, ülke çapında bir harekete dönüştü. Öğrenciler yeni kolektif örgütlenme ve karar alma biçimleri geliştirdi; hareket, geleneksel muhalefet partilerinin dışında kalarak parlamentoda çoğunluğu elde etmeyi başardı. 

Ancak bu zaferin siyasal önemini kazanılan sandalye sayısıyla ölçemeyiz. Asıl mesele, hareketin yalnızca Aleksandar Vučić yönetiminin meşruiyetini değil, mevcut siyasal partilerin ve yerleşik siyaset yapma biçimlerinin de itibarını sorgulamış olmasıdır. 

Bu kazanım derin bir çelişki barındırıyor. Mevcut partilerin ve siyasal kurumların itibarsızlaşması, doğrudan katılımın, bağımsız örgütlenmenin ve radikal eşitlikçi siyasetin yeni biçimlerinin gelişmesine olanak sağlayabilir. Ne var ki aynı süreç, özgürlükçü güçlerin örgütlü müdahalesinin yokluğunda, burjuva siyasetinin yeni biçimlerde yeniden kurulmasına, hatta aşırı sağın ve faşist hareketlerin güçlenmesine de zemin hazırlayabilir. 

Sorun yalnızca mevcut siyasetin reddinin kendiliğinden özgürleştirici bir siyaset üretmemesi değildir. Daha önemlisi, “siyaset dışılık” iddiası mevcut partilerden bağımsızlık anlamını aşarak farklı siyasal perspektifler arasındaki açık mücadeleyi reddetmeye başladığında, egemen siyasal anlayışların sorgulanmadan yeniden üretilmesine hizmet edebilir. 

Bir facianın siyasal meşruiyet krizine dönüşmesi 

1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonunun beton saçağının çökmesi, on altı kişinin ölümüne neden oldu. Facia kısa sürede yolsuzluğun, denetimsizliğin, kamu ihalelerindeki şeffaflık eksikliğinin ve ekonomik çıkarlarla siyasal iktidar arasındaki ilişkilerin simgesine dönüştü. 

Öğrenciler yeniden inşa çalışmalarına ilişkin belgelerin açıklanmasını, sorumluların yargılanmasını, protestoculara yönelik baskıların sona ermesini ve yükseköğretime ayrılan kaynakların artırılmasını talep etti. Başlangıçta mevcut düzen içinde gerçekleştirilebilecek sınırlı reformlar gibi görünen bu talepler, hükümetin tepkisi ve protestoların sürekliliği sayesinde daha kapsamlı bir siyasal sorun haline geldi. 

Artık mesele yalnızca bir inşaat sözleşmesi ya da birkaç yetkilinin ihmali değildi. Facianın sorumluluğuna ilişkin soru, böyle bir olayın gerçekleşmesini ve sorumluların hesap vermekten kaçınmasını olanaklı kılan iktidar ilişkilerinin sorgulanmasına dönüştü. 

Üniversite işgalleri, öğrenci meclisleri ve kolektif karar alma süreçleri, hareketin kampüslerin dışına taşmasını sağladı. Öğretmenler, çiftçiler, ücretli çalışanlar ve farklı toplumsal kesimler harekete katıldı ya da onu destekledi. Öğrenciler, dağınık toplumsal hoşnutsuzluğu ortak bir mücadeleye dönüştürmeyi başardı. 

Hareketin geleneksel muhalefet partilerinden bağımsızlığı, toplumsal meşruiyetinin başlıca kaynaklarından biriydi. Ancak bu bağımsızlığı siyasetin yokluğuyla karıştırmamak gerekir. Tam tersine hareket, yerleşik parti siyasetini reddederek daha temel siyasal soruları gündeme getirdi: Kim karar verecek? Kararlar nasıl alınacak? Toplumla siyasal örgütler ve devlet kurumları arasında nasıl bir ilişki kurulacak? 

Temsil krizi ve reddedişin radikalizmi 

Sırbistan öğrenci hareketinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, kendisini parti dışı, zaman zaman da “siyaset dışı” olarak tanımlamasıdır. Üniversiteleri işgal eden, yüz binlerce insanı sokaklara çıkaran, erken seçim talep eden ve sonunda parlamento çoğunluğunu kazanan bir hareket nasıl siyaset dışı olabilir? 

Bu sorunun yanıtı, siyaset kavramının farklı anlamlarında yatıyor. 

Siyaseti mevcut partilerin devlet aygıtını ele geçirmek ve yönetmek üzere yürüttükleri rekabete indirgersek, öğrenci hareketi başlangıçta gerçekten de bu anlamda siyaset dışıydı. Ancak siyaseti toplumsal ilişkilerin örgütlenmesi, iktidarın dağılımı ve kolektif yaşamın biçimi üzerine mücadele olarak kavrarsak, hareketin başından itibaren siyasal olduğu açıktır. 

Dolayısıyla hareketin siyaset dışılık iddiasını, egemen siyaset biçiminin çelişkili bir reddi olarak değerlendirebiliriz. Öğrenciler mevcut partilere bağımlılığı reddederken siyasetin kendisini değil, bu partilerin siyasal temsil üzerindeki tekelini sorguluyordu. 

Burada sıradan bir seçmen memnuniyetsizliğinin ötesine geçen bir temsil krizi söz konusudur. Seçmenlerin mevcut partilerden duyduğu hoşnutsuzluk, olağan koşullarda bir partiden uzaklaşıp başka bir partiye yönelmelerine yol açabilir. Oysa temsil krizinde, mevcut temsil mekanizmalarının kendisi ve toplum adına konuşma iddiasındaki siyasal aktörler meşruiyetlerini yitirir. 

Bu kriz radikal olanaklar barındırır. Öğrenci meclisleri ve kolektif karar alma pratikleri, siyasetin başka türlü örgütlenebileceğini somut olarak göstermiştir. Ancak mevcut siyasetin radikal biçimde reddedilmesiyle radikal bir siyasetin kurulması aynı şey değildir. 

Bir hareket mevcut düzeni reddederken son derece radikal olabilir, fakat onun yerine koyduğu program sınırlı burjuva reformlarının ötesine geçmeyebilir. Hareketin radikalliğini yalnızca protestoların büyüklüğünden, kitlesel katılımdan ya da geleneksel partilerden bağımsızlığından çıkaramayız. Belirleyici olan, bir hareketin hangi toplumsal ilişkileri sorguladığı ve bu ilişkilerin dönüştürülmesi için hangi olanakları yarattığıdır. 

Hareketin sınıfsal karakteri ve reformizmin sınırları 

Sırbistan öğrenci hareketi toplumsal bileşimi bakımından heterojendir. Ancak bu çeşitlilik, hareketin sınıfsal karakterden yoksun olduğu anlamına gelmez. 

Kapitalist toplumda sınıflar, ortak sosyolojik özelliklere sahip bireylerin toplamı değil, sermayenin üretimi ve yeniden üretimi içinde oluşan tarihsel toplumsal ilişkilerdir. Sınıf mücadelesi de yalnızca işçilerle kapitalistlerin doğrudan karşı karşıya gelmesi biçiminde ortaya çıkmaz; siyasal, hukuksal ve düşünsel biçimler aracılığıyla gerçekleşir. 

Bu açıdan Sırbistan’da yolsuzluğa karşı mücadele yalnızca ahlaki bir mesele değildir. Devlet ihaleleri, kamu kaynaklarının dağıtımı, sermaye birikimi, mülkiyet ilişkileri ve siyasal iktidarın örgütlenmesiyle doğrudan bağlantılıdır. Ancak buradan hareketin zorunlu olarak kapitalist toplumsal ilişkilerin eleştirisine ulaştığı sonucunu çıkaramayız. 

Öğrenci listesinin programında yargı bağımsızlığı, kamu yönetiminde şeffaflık,........

© sendika.org