menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Geriye dönüş süreçleri | Nerede hata yaptık - I: Siyasete yabancılaşma*

21 0
22.10.2026

20. yüzyılın sosyalizm pratiklerinin kapitalizme geriye dönüşlerle sonuçlanmasının nedenlerine dair çok sayıda tez ve görüş var. Gerçeği olgularda aramak yerine kafasında oluşmuş önyargı çerçevelerine sığdırmaya çalışan açıklama çabalarını ciddiye almak imkanı yok. Fakat bunların dışında kalan özellikle de dün’ü yargılayıp mahkum etme niyetiyle değil geçmişten geleceğe yönelik ders çıkarma amacıyla hareket eden samimi sorgulamalar üzerine düşünüp bunları zenginleştirmeye çalışmak teorideki donmayı aşmaya da hizmet edecek bir kaldıraç işlevi görebilir. 

Bu konudaki yaklaşımlar bugüne kadar ağırlıklı olarak partiyle sınıf ve kitleler ilişkisi, parti içi demokrasi, tek ülkede sosyalizm yönelimi konusundaki ayrışmalar, tarımda kolektifleştirme yöneliminin zamanlaması ve uygulama sürecinde sergilenen aşırılıklar, 1936-38 yargılamaları ve bunların yol açtığı toplumsal psikoloji, 20. Kongre ve ardından gemi azıya alan ideolojik Soğuk Savaş vb. gibi ideolojik-siyasi konulara yoğunlaştı. Ekonomiye dair ise daha çok ağır sanayiye öncelik veren sanayileşme stratejisinin, maddi teşvik uygulamasının, merkezi planlama ve yönetim hatalarıyla meta dolaşımı ve para kullanımının ortadan kaldırılması yönündeki adımların yavaşlığı/yetersizliği eleştirileri öne çıktı. 

Bunların doğruluğu-yanlışlığı bir yana, bu çözümlemeler sırasında Marksizmin yöntemine aykırı iki vahim hata kendini gösterir sık sık: Birincisi, sürecin geriye dönüşle noktalanmasının tayin edici nedeni olarak gösterilen gerekçe(ler) adeta biricikleştirilir. Öyle ki, “Eğer o hata(lar) yapılmamış olsaydı her şey bu kadar ters gitmezdi” izlenimine kapılmanız işten bile değildir. Halbuki hiçbir toplumsal sürecin seyri tek ya da birkaç nedenle açıklanabilecek kadar basit ve düz bir çizgi izlemez. Üstelik bu, sosyalizmin inşası gibi yepyeni bir toplumsal sistemin, yeni bir üretim tarzı temelinde yeni bir toplumun inşası ve onu oluşturan yeni insanın ortaya çıkması gibi çok sayıda öznel ve nesnel etkenin rol oynadığı kompleks bir süreçse bu tarz “açıklamaların” basitliği ve yetersizliği açıktır. İkinci olaraksa irdelenen hata ve yanlışlar ortaya çıktıkları tarihsel koşullarla bağlantısından koparılır, dahası onlarca yıl sonra karşımıza çıkan sonuçların bilgisine sahip olmanın avantajıyla masaya yatırılır. Bu sorgulama “O koşullarda başka ne yapılabilirdi” sorusuna yanıt arayışı temelinde yapılırsa yine de ufuk açıcı bir rol oynayabilir. Fakat hem bu soru sorulmaz hem de o günün koşulları bir tarafa bırakılırsa sağlıklı sonuçlara ulaşmak imkansızlaşır. 

Bu düzleştirme hatasına sadece geçmişin olumsuzluklarının ele alınışı sırasında değil o kesitte olumlu sonuçlar doğurmuş yaklaşım ve politikaları mutlaklaştırıp günümüze ve geleceğe taşımaya kalkmak şeklinde de düşülmemelidir. Örneğin Lenin’in devrimin ilk yıllarında o zamanın Rusyası koşullarında Taylorizmi olumlayan yaklaşımını rehber almaya kalkmak günümüzde kişiyi tartışmasız sosyalizmin dışına düşürür. Aynı şey örneğin Stalin yoldaşın “Sanayinin gelişme ritminin kısıtlanmasından söz edenler sosyalizmin düşmanları ve sınıf düşmanlarımızın ajanlarıdır” tezi açısından da geçerlidir. İnsanların gereksinimlerini tatmin edici düzeyde karşılamakla kalmayıp toplumsal refahın istikrarlı biçimde artışını sağlayabilmek için sanayinin gelişimini önemsemeyen bir sosyalist inşa düşünülemez. Stalin yoldaşın vurgusu bu bağlamda yapılan bir alt çizmedir ve doğrudur. Fakat o yılların Sovyetler Birliği gerçeğinden hareketle önceliği ve ağırlığı isabetli bir tercihle ağır sanayiye veren sanayileşme stratejisinin özellikle kitlelerin temel ihtiyaç mallarının hem nitelik hem de nicelik olarak karşılanması konusunda ilerleyen yıllarda yol açtığı olumsuz sonuçları gözardı ederek günümüzde sorunu hâlâ sanayinin gelişme hızına indirgemekle yetinen bir yaklaşımın tarihten ders almadığı da çok açıktır. 

Sorunun bam teline dokunmak

Yalçın Küçük, Sovyetler Birliği’nde Sosyalizmin Çözülüşü başlığını taşıyan kapsamlı çözümlemesinin daha girişinde, “çözülme” olarak tanımladığı çöküşün tayin edici nedenini “komünizme olan inanç yitimine” bağlar. Bu yitimi de “Sovyet eliti” ile sınırlar. Kastettiği, partinin yönetici organ ve kadrolarıdır.

“Sovyetler Birliği, sovyet elitinin komünizme inancını yitirmesi nedeniyle yıkıldı.

Komünizm'in ekonomik ve teknolojik hiçbir sorunu yoktu; tek meselesi kendisi

olmuştu, inanç yetmezliğinden söndü demek istiyorum.” (Yalçın Küçük, SB’nde Sosyalizmin Çözülüşü, sf. 7, abç)

Yukarda andığımız diyalektik dışı yaklaşımın tipik bir örneğidir bu tespit: Hem “ekonomik ve teknolojik (başka) hiçbir sorun yoktu” diyebilecek kadar ileri giden bir darlık-tek yanlılık taşımasıyla hem onu da kendi içinde “Sovyet elitleri” tabakasıyla sınırlandırarak biricikleştiren mutlakçılığıyla.

Fakat bu zaafları taşıması Yalçın Küçük’ün bu iddialı tezinin, ortaya çıkan sonucu doğuran nedenler tartışılırken genellikle gözden kaçırılıp üzerinde fazla durulmayan belirleyici nitelikte birini görüş alanımıza soktuğu gerçeğini ortadan kaldırmaz. Bu anlamda Yalçın Küçük bu tespitiyle sorunun bam teline dokunmuştur. 

Yalçın Küçük’ün “komünizme inanç yitimi” olarak tanımladığı olgu aslında ‘yabancılaşma’ olgusudur.[1] Salt komünizm tarihsel amacına yabancılaşmayla da sınırlı değildir. O bir anlamda sonuçtur. Bu olgu, komünizme inanç yitimini de içerecek şekilde ‘siyasete yabancılaşma’ (ki “komünizme inanç yitimini” de doğuran temel nedendir) yanında ‘çalışmaya-işe yabancılaşma’ gibi iki temel boyuta sahiptir. Diğer yandan her iki yönüyle de sadece Sovyet elitlerini değil parti kadrolarından başlayarak sınıfı ve toplumun diğer kesimlerini de içine alan, bu anlamda ‘toplumsallaşmış’ bir gerçekliktir. Bu iki özelliği nedeniyle 20. yüzyılın sosyalizmi inşa deneyimlerinin hüsranla sonuçlanmasına yol açan nedenlerin başında gelir. Dolayısıyla o tarihsel girişimimizden çok yönlü olarak çıkarmamız gereken derslerin de başında gelmelidir.

Siyasete ve çalışmaya yabancılaşmanın iç içe geçerek toplumsallaşmış (başka bir ifadeyle kitlesellik ve yaygınlık kazanmış) olması sosyalizmin sadece hayatiyetini değil ruhunu da yitirmesidir. Çünkü bunların her ikisi de komünizmin yaratmayı hedeflediği toplum ve birey tipolojisini bütün sınıflı toplumlardan ayıran temel özelliklerin başında gelir.[2] 

Sadece parti kadrolarının değil işçi sınıfı başta olmak üzere sosyalist toplumu oluşturan bütün kesim ve bireylerin yerel sorunlar dahil bütün konularda politik karar süreçlerine, parti, devlet ve ekonomi yönetiminde olup bitenlere kayıtsızlaştığı öte yandan çalışmanın keyif alınarak yerine getirilen toplumsal bir sorumluluk olarak görülmekten çıkıp zorla katlanılan, kaytarmak için fırsat kollanan bir angarya halini aldığı bir toplum sosyalist bir toplum olarak nitelenemez. Çünkü sosyalizmin özü ölmüştür orada. Bu öz ortadan kalktıktan ya da bazı kalıntılardan ibaret enkaza dönüştükten sonra üretim araçlarının devlet mülkiyetinde olmaya devam etmesi, planlı bir ekonominin varlığı, insanların temel ihtiyaçlarını parasız ya da çok ucuza sağlayabildikleri haklara sahip olmaları vb. vb. bu ölümün üzerine örtmeye yetmez.  Geçmişin kazanımları olarak bunların varlığını sürdürmesi sosyalizmin yaşadığını göstermez. O durumda bunlar artık içleri boşalmış birer kabuktur; koşullar ve dengeler değiştiğinde yıkılmaları ya da geri alınmaları çok kolay olur. Nitekim 1989 çöküşü sonrasında bunu da gördük.

Peki bu noktaya neden ve nasıl gelinmiştir? Bütün samimi sosyalistlerin ortak mirasını oluşturan geçmişimizden geleceğe dair yol gösterici dersler çıkarma yaklaşımı açısından önemli olan bu soruya nasıl yanıt verildiğidir.

Yukarda dikkat çektiğimiz indirgemeci mekanizmden bu konuda da kaçınılmalıdır. Çünkü birbirlerini besleyip güçlendirerek iç içe gelişen süreçler olarak her iki yöndeki yabancılaşma da bir ya da birkaç nedene indirgenerek açıklanamaz. Dahası her ikisi de sadece o dönemin koşullarında anın yakıcı sorunlarına çözüm aranırken tek yanlılık ve öngörü eksikliğiyle malul, kusurlu, bazıları düpedüz yanlış politikalara bağlanamaz. Yukardan aşağıya doğru inşa edilen bir sistem olarak sosyalizmin inşasında izlenen politikaların ve öncülüğün rolünü dikkate alacak olursak nedeni ne olursa olsun bu konuda yapılan yanlışların payı elbette önemli, dahası tayin edicidir. Fakat her şey getirilip sadece eksik, kusurlu ya da yanlış politikalara da bağlanamaz. Sonradan karşımıza çıkan olumsuzlukların önemli bir kısmı da o tarihsel koşullarda ön açıcı rol oynayan kimi karar ve politikaların ilerleyen yıllarda tek yanlılaşmakla kalmayıp mutlaklaştırılmasının sonuçları olarak karşımıza çıkar. Dolayısıyla siyasete ve çalışmaya yabancılaşmanın her ikisi de -bazıları nesnel- bir dizi etken ve gelişmenin birbirlerini tetikleyip ivmelendirmesinin toplam sonucu özelliğini taşır. O nedenle -ne kadar isabetli olursa olsun- o nedenlerden biri ya da bazılarına işaret etmekle yetinen basit açıklamalardan kaçınmak gerekir.

Siyasete yabancılaşma

Sosyalizmin 1989 sonrası çöküş sürecinde bırakalım işçi sınıfını ve emekçi kitleleri parti saflarında bile neden dişe dokunur anlamlı bir direniş sergilenmedi?.. Hemen herkesin sorduğu ama yine hemen herkesin önceden oluşmuş kanaatlerini ‘doğrulayacak’ yönleri öne çıkararak “yanıtladığı” yerinde bir sorudur bu. Yanıtların farklılığı sorunun haklılığını ve geçerliliğini ortadan kaldırmıyor. 

Öz ve amaç yönlerinden hepsini aynılaştırmamak kaydını düşerek aynı soruyu aslında 1956 ve 1936-’38 gibi tarihsel kırılma noktalarına ilişkin olarak da sorabiliriz ve sormalıyız da zaten. Sosyalizmin sonraki tarihsel seyri üzerinde yıkıcı sonuçlar doğuran bu dönüm noktaları sırasında da sınıfa ve kitlelere öncülük etmesi gereken parti kadroları başta olmak üzere bütün toplum neden gözüne far tutulmuş tavşan gibi paralize olarak olup-bitene seyirci kalmıştır?.. 

Hiçbir demagojinin üzerini örtemeyeceği kadar açık ve ortada olan bu vahim gerçeğin temelinde ‘siyasete yabancılaşma’ olarak tanımladığımız deformasyon yatar. Geleceğin sosyalizmi açısından işin ders almamız gereken sonuçların başında da bu yabancılaşma gelir.  

Bu deformasyonun asıl sarsıcı ve acı yönü ise bunun başlangıçta -1930’ların ilk yarısı- partinin politikalarına ve parti önderliğine güven temelinde gelişmesidir. Sosyalizmi inşa yolunda gerçekleştirilen atılımların yaratığı coşku ve motivasyon -başka şeyler yanında- “Parti ve parti önderliği ne yaparsa doğrudur” şeklinde özetleyebileceğimiz bir güvenin kitleselleşmesine yol açar. Korkudan kaynaklanan sessizlik ve........

© sendika.org