Marksist literatürde uluslararası sistemin analizine yönelik farklı teorik yaklaşımlar geliştirilmiştir. Bu yaklaşımların ortak noktası, devletler arasındaki ilişkileri kapitalist dünya ekonomisinin yapısal özellikleri çerçevesinde ele almalarıdır. Özellikle emperyalizm teorisi, küresel güç mücadelesinin ekonomik temellerini anlamak açısından merkezi bir öneme sahiptir.

Vladimir Lenin, emperyalizmi kapitalizmin tekelci aşaması olarak tanımlarken, sermayenin yoğunlaşması ve finans kapitalin yükselişiyle birlikte dünya pazarlarının büyük güçler arasında paylaşılmasının kaçınılmaz hale geldiğini savunmuştur. Bu süreç, yalnızca ekonomik rekabeti değil aynı zamanda askeri ve siyasi çatışmaları da beraberinde getirmektedir. Emperyalist devletler, sermayenin genişleme ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yeni pazarlar, yatırım alanları ve stratejik kaynaklar üzerinde kontrol kurmaya çalışırlar. Ortadoğu’nun enerji kaynakları ve jeostratejik konumu, bu bağlamda emperyalist rekabetin merkezlerinden biri haline gelmiştir.

Bununla birlikte hegemonya kavramı, uluslararası sistemde belirli bir devletin yalnızca askeri veya ekonomik üstünlük yoluyla değil aynı zamanda ideolojik ve kurumsal araçlar aracılığıyla da liderlik kurmasını ifade eder. Bu kavramın modern Marksist yorumlarından biri, Antonio Gramsci tarafından geliştirilmiştir. Gramsci’ye göre hegemonya, zor ile rızanın birleşimi üzerinden kurulan bir egemenlik biçimidir. Küresel ölçekte düşünüldüğünde ABD’nin II. Dünya Savaşı sonrasında kurduğu uluslararası kurumlar sistemi -finansal kuruluşlar, askeri ittifaklar ve ekonomik ağlar- bu hegemonik düzenin temelini oluşturmuştur.

Ancak hegemonya statik bir yapı değildir; tarihsel süreç içinde yükselir, zirveye ulaşır ve ardından aşınmaya başlar. Bu noktada dünya sistemleri teorisi önemli bir açıklama sunar. Immanuel Wallerstein tarafından geliştirilen dünya sistemi yaklaşımı, kapitalist dünya ekonomisini merkez, yarı çevre ve çevre ülkelerden oluşan hiyerarşik bir yapı olarak tanımlar. Bu yapıda hegemonik güçler belirli dönemlerde ortaya çıkar ve dünya ekonomisinin örgütlenmesinde belirleyici rol oynar. Ancak kapitalizmin içsel kriz dinamikleri zamanla bu hegemonik gücün zayıflamasına yol açar ve yeni güç merkezlerinin yükselmesine zemin hazırlar.

Bugün ABD hegemonyasının karşı karşıya olduğu kriz, tam da bu tarihsel döngünün yeni bir aşamasını temsil etmektedir. Finansal krizler, artan küresel rekabet ve jeopolitik çatışmalar, tek kutuplu dünya düzeninin sürdürülebilirliğini sorgulanır hale getirmiştir. ABD-İran gerilimi ise bu hegemonik aşınmanın Ortadoğu’daki somut tezahürlerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.

ABD-İran gerilimi: Ortadoğu’da emperyalist rekabetin yeni biçimleri

ABD-İran gerilimi, günümüz uluslararası sisteminde emperyalist rekabetin hem askeri hem ekonomik hem de ideolojik boyutlarını açık biçimde ortaya koyan bir vaka çalışmasıdır. Marksist perspektiften........

© sendika.org