menu_open Columnists
We use cookies to provide some features and experiences in QOSHE

More information  .  Close

Kızıl Îcâz Dersleri–39

12 0
25.10.2026

Eksik Resim: Hâssa Tek Başına veya Uzak Cinsle

Bir önceki derste eksik haddin, yakın fasıl tek başına yahut uzak cinsle birlikte kullanılarak kurulduğunu görmüştük. Bugün tarifin özsel unsurlarla değil, bir şeyi kendisine mahsus bir vasıfla tanıtan ikinci koluna geçiyoruz: eksik resim. Buradaki “eksik” sözü, tarifin faydasız olduğu anlamına gelmez; tam resmin kuruluş şartlarından birinin bulunmadığını gösterir.

1. Süllem’in asıl metni

وَنَاقِصُ الرَّسْمِ بِخَاصَّةٍ فَقَطْ
أَوْ مَعَ جِنْسٍ أَبْعَدَ قَدِ ارْتَبَطْ

Yaklaşık mânası:

“Eksik resim, yalnız bir hâssa ile yahut kendisine daha uzak bir cinsin bağlanmasıyla kurulur.”

Tam resim, yakın cins ile hâssayı bir araya getiriyordu. Eksik resimde ise ya yalnız hâssa söylenir ya da hâssaya yakın cins yerine uzak veya aradaki bir cins eklenir. Meselâ insanı “gülebilen” diye tanıtmak yalnız hâssa ile; “gülebilen cisim” diye tanıtmak ise hâssayı uzak cinsle birleştirerek yapılan eksik resimdir.

Hâssa, bir türün fertlerine mahsus olmakla birlikte onun özünü kuran fasıl değildir. Bu sebeple resim, “şey nedir?” sorusuna mahiyetin içinden değil, ona mahsus bir alâmet üzerinden cevap verir.

2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyeleri

En aşağı mertebe, en geniş kullanım

Bediüzzaman, eksik resmin tarifler arasında aşağı bir mertebeye konulmasına rağmen uygulamada çok geniş bir sahaya sahip olduğuna dikkat çeker. Çünkü her şey yakın cins ve faslıyla tanımlanamaz. Basit hakikatler, yüksek cinsler, basit fasıllar ve mahiyetine nüfuz edemediğimiz pek çok şey, çoğu zaman ancak vasıfları, eserleri, örnekleri, taksimleri veya açıklayıcı işaretleriyle tanıtılır.

Bu bakımdan eksik resim, nazarî tasnifte “nâkıs” olsa da öğretimde, tebliğde ve günlük iletişimde son derece işlevseldir. İnsan bilmediği bir şeyi çoğu defa önce onun ayrılmaz yahut belirgin alâmetiyle tanır; mahiyet araştırması daha sonra gelir.

Hâssa kavramının genişliği

Haşiye, buradaki hâssayı dar bir kalıba hapsetmez. Hâssa yalın veya bileşik olabilir; tek bir vasıfla kurulabileceği gibi birkaç umumi arazın birleşmesinden doğan ayırt edici bir terkiple de kurulabilir. Misal verme, benzetme, taksim ve açıklama da bilinmeyeni belirginleştirdikleri ölçüde resim işlevi görebilir.

Bu genişlik, her vasfın gelişigüzel........

© Risale Haber