Kızıl Îcâz Dersleri-29
Fasıl, Hâssa ve Araz-ı Âm: Ayırıcı Vasıfları Yerli Yerine Koymak
Bir önceki dersimizde cins ile nev‘in münasebetini ele aldık. Bugün külliyyât-ı hamsın diğer üç unsuruna bakıyoruz: fasıl, hâssa ve araz-ı âm. Bu üç kavramı ayırmak, bir şeyin mahiyetini bildiren vasıfla onu tanımaya yardımcı olan vasfı birbirine karıştırmamayı öğretir.
1. Süllem’in asıl metni
وَالْكُلِّيَّاتُ خَمْسَةٌ دُونَ انْتِقَاصْ
جِنْسٌ وَفَصْلٌ عَرَضٌ نَوْعٌ وَخَاصْ
Okunuş: Ve’l-külliyyâtü hamsetün dûne’ntikās / Cinsün ve faslün, arazun, nev‘un ve hâss.
Mânası: Küllîler eksiksiz olarak beştir: cins, fasıl, araz, nev‘ ve hâss. Beyitteki “araz”, bu tasnifte araz-ı âmı; “hâss” ise hâssayı ifade eder. Beyit bütün tasnifi hatırlatır; bugünkü dersimiz üç ayırıcı başlığa odaklanır.
2. Bediüzzaman’ın Kızıl Îcâz haşiyesi
Üstad, faslı “الذاتي المميز” ifadesiyle, yani mahiyete ait ayırıcı unsur olarak açıklar. Hâssayı ise “الخارج المميز”, mahiyetin dışında bulunan ayırıcı vasıf diye belirtir. Araz için kullandığı “الخارج العام” ifadesi, mahiyetin dışında olup başka türlerle de ortaklaşabilen vasfa işaret eder. Böylece iki ölçü belirir: Vasıf mahiyetin içinde mi, dışında mı? Ayırıcı mı, ortak mı?
Burada “mahiyetin dışında” demek, vasfın mutlaka geçici olduğu anlamına gelmez. Haşiyede arazın mutlak veya kayıtlı oluşunun ayrıca zikredilmesi, bu alanın tek biçimli olmadığını gösterir. Mahiyete dahil olmamak ile her an değişebilir olmak aynı hüküm değildir.
3. Molla Abdülmecid’in izahı
Molla Abdülmecid, “zâtî ayırıcı” açıklamasını yakın ve uzak fasıl ayrımına........
