İttihad-ı İslâm’a Giden Yol-6
Niyet Aynasında İnsan
Niyet Okumak, Nefsin Kör Noktası ve Kardeşlik Hikmeti-5
İnsan, Başkasına Bakarken Kendisiyle de Karşılaşır
Resûlullah’ın (asm) “Mümin, müminin aynasıdır” hadisi (Ebû Dâvûd, Edeb, 49), insan ilişkilerine hikmet penceresinden bakmamıza imkân veren önemli bir ölçüdür. Ayna, karşısındakini kendisine benzetmez; gördüğünü gösterir. Fakat insan, başkasını değerlendirirken bazen yalnızca onun davranışını değil, kendi iç dünyasını da yorumuna yansıtır.
Bir insan başkasını sürekli kıskançlıkla suçluyorsa kendi kıskançlık ihtimalini sorgulamalı; herkesi çıkar peşinde görmekteyse kendi beklentilerini gözden geçirmeli; farklı bir düşünceyi hemen düşmanlık olarak yorumluyorsa bu yorumun hangi korku veya önyargıdan beslendiğini düşünmelidir. Çünkü insanın bakışı, yalnızca gördüğü şeyi değil, gördüğünü nasıl yorumladığını da belirler.
Buradan hareketle “niyetin aynası” adını verebileceğimiz bir tefekkür yaklaşımı geliştirilebilir: Başkasının davranışını değerlendirirken önce kendi niyetimizi, bakışımızı ve hüküm verme biçimimizi de sorgulamamız gerekir.
Niyet Okumak mı, Niyetini Okumak mı?
Niyet okumak, bir insanın söz ve davranışlarından hareketle kalbinde ne bulunduğunu kesin olarak bildiğimizi düşünmektir. Oysa davranış görünür, niyet ise her zaman görünür değildir. Bir eleştiri düşmanlıktan kaynaklanabileceği gibi samimiyetle düzeltme arzusundan da doğabilir. Bir sessizlik ilgisizlikten kaynaklanabileceği gibi ihtiyat, mahcubiyet veya düşünme ihtiyacından da doğabilir.
Kur’ân-ı Kerîm, “Zannın birçoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır” buyurur (Hucurât, 49:12). Bu uyarı, insanın her kanaatini hakikat saymamasını ve delilsiz hükümlerden kaçınmasını gerektirir.
Başkalarının niyetini okumaya çalışırken kendi niyetimizi okumayı ihmal etmeyelim; çünkü adaletle bakmak, önce kendi bakışımızı muhasebe etmekle başlar.
Bu cümle, niyet meselesinin hem bireysel hem toplumsal boyutunu bir araya getirir. Başkasının niyetini sorgulamadan önce kendi bakışımızı sorgulamak; kanaatlerimizin hangi duygu, beklenti ve önyargılardan beslendiğini araştırmak gerekir. Ben bu davranışı neden olumsuz yorumladım? Hakikati mi arıyorum, yoksa kendi kanaatimi doğrulamaya mı çalışıyorum? Bir kusuru ıslah etmek mi istiyorum, yoksa kişiyi mahkûm etmek mi? Aynı sözü başka biri söyleseydi yine aynı şekilde mi değerlendirirdim?
Bu sorular, insanın başkasına tuttuğu aynayı kendisine de çevirmesini sağlar.
Nefsin Kör Noktası: Başkasında Görülen, Kendinde Görülmeyen
İnsan gözünü başkasına çevirdiğinde onun kusurlarını ayrıntılarıyla görebilir; fakat aynı kusurun kendisindeki izlerini fark etmekte zorlanabilir. İşte burada nefsin kör noktası dediğimiz durum ortaya çıkar. Bu ifade, nefsin kendisini olduğundan daha haklı, daha iyi veya daha masum görme eğilimini açıklamak için kullandığımız analitik bir kavramdır.
Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. Yusuf’un (as) dilinden aktarılan, “Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, kötülüğü şiddetle emreder” meâlindeki ifade (Yûsuf, 12:53), insanın kendi iç dünyasına karşı ihtiyatlı olması gerektiğini hatırlatır.
Bu ayet, insanın her arzusunun kötü olduğu anlamına gelmez. Nefis, insanın irade ve istekleriyle ilişkili yönüdür; terbiye edilmeye, doğruya yönlendirilmeye ihtiyaç duyar. Ayette söz konusu edilen nefs-i emmâre, insanı kötülüğe sürükleyen ve denetlenmediğinde yanlışları meşrulaştırabilen yönelişi anlatır.
Nefsin kör noktası bazen çok ince biçimlerde kendini gösterir: Kendi öfkemizi haklı bir tepki, başkasının öfkesini........
