İnsan Nereye Aittir?
Şuhûd kavramı üzerine mütalaamız devam ediyor.
Aidiyetten Ubûdiyete giden serencam..
İnsan, yalnızca yaşayan, düşünen ve isteyen bir varlık değildir. Aynı zamanda kendisini anlamlandırmaya çalışan bir varlıktır. Kim olduğunu, nereden geldiğini, neye sahip olduğunu, neye muhtaç bulunduğunu ve hayatının hangi hakikate dayandığını sorgular. Bu sorular, insanı yalnızca bilgi arayışına değil, aynı zamanda bir aidiyet arayışına götürür. Tarihin her döneminde bu fikirler güncelliğini korumuş ve üzerine fikir teatileri yapılmıştır.
Çünkü insanın kendisini nasıl tanımladığı, dünyayı nasıl yorumladığını da etkiler. Kendisini hayatın merkezinde ve sahiplik makamında gören insanla, kendisini daha büyük bir hakikatin içinde konumlandıran insanın eşyaya, hayata ve kendi varlığına bakışı aynı değildir.
Bu bakımdan aidiyet meselesi, yalnızca bir topluluğa mensup olma veya kendisini bir yere ait hissetme meselesi değildir. Daha temel bir soruyla karşı karşıyayız: İnsan, kendi varlığını neye nispet ederek anlamlandırmaktadır? Aidiyet bir mana, maya arayışıdır insan için.
Risale-i Nur'un ene, mana-yı harfî ve ubûdiyet bahisleri, bu soruyu derinlemesine ele almaya, tahkik ve tedkike imkân verir.
1. Ene: İnsanın kendisini tanıma anahtarı
Bediüzzaman Said Nursî, Otuzuncu Söz'de ene kavramını insanın kendisini ve kâinatı tanımasında önemli bir ölçü olarak ele alır. Ene, burada yalnızca benlik duygusunu ifade etmez; insanın kendisine verilen sınırlı istidadlardan hareketle daha geniş hakikatleri anlamasına imkân sağlayan bir anahtar mahiyetindedir.
İnsan kendisinde ilim, irade, kudret ve sahiplik gibi özellikler görür. Bir şey hakkında bilgi edinir, karar verir, belirli ölçülerde tasarrufta bulunur ve bazı şeyleri kendisine ait sayar. Bu tecrübeler, insanın kendi varlığını tanımasının başlangıç noktasıdır.
Ancak asıl mesele, insanın bu özellikleri nasıl yorumladığıdır. Çünkü yorumunuz, tevilimiz bizim fikir dünyamızı gösterir.
İnsan, kendisindeki sınırlı ilim ve kudreti bağımsız, kendinden kaynaklanan ve mutlak bir sahipliğin yani malikiyetin göstergesi olarak kabul ederse ene'nin "ölçü olma" vazifesini aşar. Kendisini yalnızca bir ölçü olarak kullanmak yerine, kendisini ölçünün merkezi hâline getirir. Buna pergel insan tabirini kullanıyorum. Yani her şeyin ölçüsü nefsidir, kendidir.
"her şey, nefsindeki renkler ile boyalanır. Mahz-ı hikmet gelse, nefsinde abesiyet-i mutlaka suretini alır. Çünki şu haldeki ene'nin rengi, şirk ve ta'tildir, Allah'ı inkârdır. Bütün kâinat parlak âyetlerle dolsa; o ene'deki karanlıklı bir nokta, onları nazarda söndürür, göstermez."(1)
Böylece kendi varlığını anlamanın aracı olan benlik, hakikati değerlendirdiği bir perdeye dönüşebilir.
Buna karşılık insan, kendisindeki özelliklerin sınırlılığını ve kendi varlığının kendisine verilmiş olduğunu fark ettiğinde farklı bir sonuca ulaşır. Kendi bilgisinin mutlak doğru olmadığını kavraması, mutlak ilim fikrini; kudretinin sınırlılığını anlaması ise mutlak kudret düşüncesini idrak etmesine bir kapı açar.
Ene'nin bu ikinci istikameti, insanı kendi benliğine hapsetmez; kendisini aşan hakikati tanımaya yöneltir.
Burada aidiyet meselesinin ilk temeli ortaya çıkar: İnsan, kendisini bağımsız bir varlık ve mutlak sahip olarak mı anlamaktadır, yoksa varlığı kendisine verilmiş bir kul olarak mı tanımaktadır?
Bu iki mana, insanın yalnızca kendisi hakkındaki kanaatlerini değil, bütün varlık karşısındaki konumunu da etkiler.
2. Aidiyet: İnsan kendisini hangi hakikat içinde tanır?
Aidiyet kavramını Risale-i Nur'un doğrudan teknik bir terimi olarak değil, ene ve ubûdiyet anlayışından harekete tabi bir kavram olarak kullanmak gerekir.
Bu manada aidiyet, insanın yalnızca bir yere bağlılık hissetmesi değil, kendi varlığını belirli bir hakikat karşısında konumlandırmasıdır.
İnsan kendisini bağımsız bir sahip olarak gördüğünde, dünya çoğu zaman onun arzularını gerçekleştireceği bir alan hâline gelir. Eşya, öncelikle kullanım değeriyle; insanlar, kendi beklentileriyle ilişkileri ölçüsünde; hayat ise kişisel başarı ve kazanımlar bakımından anlam kazanır.
Bu bakışta insanın kendisi, anlamın merkezidir. Varlık, mevcudat insanın isteklerine göre değerlendirilir.
Kendisini Allah'ın kulu olarak tanıyan........
