Zəngilanın taleyində bir xalqın yaddaşı, torpağa bağlılığı və tarixin ən ağır sınaqlarından keçərək gələcəyə inamla addımlamaq iradəsi birləşir. Bu yurdun adı çəkiləndə göz önündə Arazın sahilləri, Həkərinin axarı, əsrlərin yadigarına çevrilmiş tarixi abidələr, doğma evlərindən didərgin düşmüş insanların həsrəti və nəhayət, üçrəngli bayrağımızın azad səmalarda dalğalandığı möhtəşəm Zəfər mənzərəsi canlanır. Zəngilanı anlamaq üçün onun yalnız coğrafiyasına və tarixinə nəzər salmaq kifayət deyil. Bu diyarın taleyində Azərbaycanın üzləşdiyi faciələrin miqyasını da, həmin faciələrə qalib gəlmək qüdrətini də görmək mümkündür. Bu gün Zəngilandan danışmaq keçmişin ağrılarını xatırlamaqla yanaşı, azad edilmiş torpaqlarda həyatın necə yenidən qurulduğunu, yurd həsrətinin necə qayıdış sevincinə çevrildiyini anlatmaqdır.

Zəngilanın taleyi Azərbaycanın ümumi tarixindən ayrı deyil. XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra aparılan inzibati dəyişikliklər bölgənin idarəçilik quruluşuna da təsir göstərmişdi. Zəngəzur qəzası Gəncə quberniyasının tərkibinə daxil edilmiş, sonrakı tarixi-siyasi hadisələr isə bu ərazinin taleyində ağır izlər buraxmışdı. 1920-ci ildə Azərbaycanın bolşevik Rusiyası tərəfindən işğalından sonra Zəngəzurun böyük hissəsinin Ermənistanın tərkibinə verilməsi bölgənin tarixi və coğrafi bütövlüyünə ciddi təsir göstərdi. Bu hadisələr Cənubi Qafqazın siyasi xəritəsini dəyişdirməklə yanaşı, Azərbaycan xalqının yaddaşında uzun illər davam edən ədalətsizliklərin də əsasını qoydu.

Zəngilanın mənəvi xəritəsi isə onun coğrafi sərhədlərindən daha genişdir. Bu torpaqda əsrlərin sınağından çıxmış dini və memarlıq abidələri xalqımızın zəngin mədəni irsini yaşadırdı. Məmmədbəyli kəndindəki XIV əsrə aid səkkizguşəli türbə, Şərifan abidələri, orta əsrlərə məxsus yaşayış məskənləri, qədim sərdabələr, körpülər, qalalar və digər tarixi tikililər Zəngilanın keçmişinə açılan pəncərələr idi. İmam Hüseyn məscidi və kəndlərdəki qədim ibadət ocaqları isə bölgənin dini-mənəvi həyatının ayrılmaz hissəsini təşkil edirdi. Bu abidələr yalnız daşdan və kərpicdən qurulmuş tikililər deyildi; onlar xalqın yaddaşını, sənətkarlıq ənənələrini, inancını və öz torpağında yaratdığı mədəniyyətin izlərini qoruyurdu.

1993-cü ilin payızında Zəngilanın üzərinə çökən faciə həmin yaddaşı və burada yaşayan insanların həyatını ağır sınaq qarşısında qoydu. Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının işğalından sonra Zəngilan faktiki mühasirə vəziyyətinə düşdü. Rayonun əhalisi 67 gün ərzində son dərəcə ağır şəraitdə yaşadı, öz torpağını və doğma evlərini qorumaq üçün müqavimət göstərdi. 1993-cü il oktyabrın 25-dən 29-dək davam edən son mərhələdə insanlar ölüm təhlükəsi altında Araz çayını keçərək İran ərazisi vasitəsilə Azərbaycanın digər bölgələrinə üz tutmağa məcbur oldular. Bu ağır günlərdə rayon 235 nəfər şəhid və itkin verdi. Zəngilan sakinləri ölkənin 43 rayonunda müvəqqəti məskunlaşaraq doğma yurddan uzaqda yaşamağın ağrısını öz talelərində daşıdılar.

Bir anda evindən, həyətindən, əkin sahəsindən, uşaqlıq xatirələrindən ayrılmaq insanın yalnız yaşayış yerini itirməsi deyil. Bu, onun həyatının qurulduğu mənəvi mühitdən qopması, illərlə zəhmət çəkdiyi torpaqla arasına ayrılıq məsafəsinin düşməsidir. Zəngilanlılar bu həsrəti uzun illər yaşadılar. Onların qəlbində isə bir ümid heç vaxt sönmədi: bir gün doğma torpağa qayıtmaq, ata-baba ocağını yenidən qurmaq, övladlarını öz yurdlarında böyütmək. Zəngilanın gələcək tarixini müəyyənləşdirən əsas mənəvi qüvvələrdən biri məhz bu qayıdış inamı oldu.

İşğal illərində bölgənin tarixi-mədəni irsinə vurulan zərbə də ağır idi. Qədim məscidlərin, ziyarətgahların və memarlıq abidələrinin dağıdılması, dini məkanların təyinatından kənar istifadə olunması xalqımızın mədəni yaddaşına qarşı vandalizmin təzahürü idi. Zəngilan şəhərindəki XIX əsrə aid tarixi məscidin işğal dövründə tövlə kimi istifadə edilməsi bu münasibətin acı nümunələrindən biridir. Abidənin ilkin görkəminin böyük hissəsinin itirilməsi təkcə bir tikilinin zədələnməsi deyildi; bu, keçmişlə gələcək arasında əlaqəni qırmağa yönəlmiş yanaşmanın nəticəsi idi. Lakin tarixi abidələrə vurulan zərər xalqın yaddaşını silə bilmədi. Bu gün həmin irsin qorunması və bərpası azadlığın mənəvi məzmununu tamamlayan mühüm vəzifəyə çevrilib.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın taleyində yeni mərhələ açdı. Azərbaycan Ordusunun Cəbrayıl istiqamətində əldə etdiyi uğurlar Zəngilan rayonunun inzibati ərazisinə doğru irəliləmək üçün mühüm........

© Qaynar