1854’te Erzurum’a gelerek uzun süre şehirde kalan İngiliz Seyyah Humpry Sandwith, Erzurum hakkında şunları söyler:

“Doğudaki her şehir, Tanrı’nın bir hediyesi ile meşhurdur. Eğer gezgin bir dervişe ‘Musul’un neyi meşhur?’ diye soracak olursanız, size çabucak ‘ekmeği’ diye cevap verir. Aynı suali Erzurum için soracak olursanız, ‘suyu’ cevabını alacağınızdan şüpheniz olmasın. Hakikaten Erzurum, bol, temiz ve iyi sulara sahip olması bakımından bahtiyardır. Tanrı’nın Erzurum’a bu hediyesi hiç de önemsenmeyecek bir şey değildir.”

Tarih boyunca Erzurum’un ihtiyacını karşılayan sular iki kısma ayrılmıştır. Şehrin güneyindeki Palandöken Dağları’ndan çıkarak toprak ve tahta künklerle şehirdeki çeşmelere ulaştırılan sulara “kaynak suları” veya “dağ suları” denilmiştir.

Dağ sularının belki de en önemlileri, Palandöken Kayak Merkezi’nin yakınındaki altı bölgeden, hayır sahipleri tarafından şehre getirilen “Paşalar Suyu” idi. Bu su grubuna Alipaşa, Lalapaşa, Hanım Hamamı, Şeyhler ve Muratpaşa suları dahildi. Osmanlı belgelerinde bu sulara “çeşm-i pünhan” ismi verilmişti. Bu ifade, gizli ve kutsal su anlamına gelmekteydi. Bunlar için kullanılan başka bir isim ise “çeşm-i cihun” idi. Yani Dünya’nın çeşmesi…

Palandöken Deresi mevkiinde ve Viranşehir’in güneyindeki bu sular, bugünkü Kayak Merkezi istikametinden şehre gelip Şeyhler, Vaniefendi, Çırçır, Yoncalıklar, Dere, İbrahimpaşa, Kuloğlu, Karaköse, Muratpaşa, Lalapaşa, Mumcular, Narmanlı ve Hasanıbasri mahallellerinin su ihtiyacını karşılamaktaydı.

Osmanlı döneminin sonları ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında Paşalar Suyu, dört hamam, yedi cami, bir kışla, bir hapishane ve 16 mahalle ve birkaç çarşıyı beslemekteydi.

Paşalar Suyu’nu kullanan çeşme sayısı ise 102’ydi. Bunların bazıları:

Yukarı Yoncalık’ta Komiser Çeşmesi, Hacı Abuş Çeşmesi, Hacı Rüstem Çeşmesi, Doktor Salim Bey Çeşmesi, Tahsin Bey Çeşmesi, Kadıoğulları Çeşmesi, Müftü Çeşmesi, Hapishane Çeşmesi, İbrahim Paşa Cami Çeşmesi, Ali Bey Çeşmesi, Şükrü Bey Çeşmesi, Cumhuriyet Oteli Çeşmesi, Lala Paşa Cami Çeşmesi, Yukarı Mumcu Cami Çeşmesi, Vani Efendi Cami Çeşmesi, Kacırlar Çeşmesi, Karaköse Cami Çeşmesi, Cennetzadeler Çeşmesi, Cafer Bey Çeşmesi, Yetim Çeşme, Tahsin Bey Çeşmesi, Korukçular Çeşmesi, Sandık Emini Çeşmesi, Zekeriya Efendi Çeşmesi, Vaniefendi Kırmızı Çeşme, İmam Pınarı, Müftü Ömer Efendi Çeşmesi, Çil Havuzlar, Hacı Hüseyin Çeşmesi, Baloğlu Çeşmesi, Yukarı Hasanıbasri’de Şazoğulları Çeşmesi, Narmanlı Mahallesi’nde Sekban Çeşmesi, Hacı Bekir Çeşmesi, Sabuncu Rıza Çeşmesi, Süleyman Bahçesi’ndeki çeşme, Bican Çeşmesi, Kotan Ağa Çeşmesi.

Paşalar Suyu 1939’da modern bir tesisatla ve Kiremitlik mevkiindeki depo vasıtasıyla, yeni kurulan Devlet Mahallesi’ne yani günümüzdeki Havuzbaşı’na ve biraz aşağısındaki Tren İstasyonu’na akıtıldı. Böylece Erzurum’da ilk defa tazyikli su şebekesi kurulmuş oldu.

Kaynak: Prof. Dr. Murat Küçükuğurlu, Anadolu’nun Kilidi Erzurum, İstanbul, 2025.

© Pusula Gazetesi